🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:36:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आघात
āghāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आघात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घक्का । ठोकर ।
२. मार । प्रहार । चोट । आक्रमण । जैसे,—निरपराधों पर आघात करना अच्छा नहीं ।
३. वधस्थान । बूचड़खाना ।
४. प्रतिध्वनि । उ॰— लियो तँबोल माथ धरि हनुमत, कियौ चतुरगुन गात । चढ़ि गिरि सिखर शब्द इक उच्चरयौ गनन, उठयौ आघात ।-सूर॰ ९ ।७४ ।
५. वध । मारण (को॰) ।
६. वध करनेवाला व्यक्ति [को॰] ।
७. विपत्ति । दुर्भाग्य [को॰] ।
८. मूताघात रोग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-घात m. (आ-√ हन्) ifc. ‘a striker, beater’ (see आडम्बराघ्˚ and दुन्दुभ्याघ्˚)
striking
a stroke, blow with or on (in comp.), MBh.
killing, Yājñ. iii, 275
retention (of urine &c.), Suśr., (cf. मूत्राघ्˚)
misfortune, pain, L.
place of execution, BhP.; Hit.
a slaughter-house, Mṛcch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (130,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आघातः See under आहन्.
आघातः [आ-हन्-घञ्] 1 Striking, striking against; अभ्यस्यंति तटाघातं Ku. 2. 50; U. 5. 9. --2 A blow, stroke; तीव्राघातप्रतिहततरुस्कंधलग्नैकदंतः Ś. 1. 33; कठिनकुचतट˚ Amaru. 55; पवन˚; पाद˚ &c. --3 A wound. --4 Killing: प्राणाघातान्निवृत्तिः Bh. 2. 26; Y. 3. 275. --5 One who beats or strikes. --6 A misfortune, distress. --7 Retention of urine (मूत्राघात). --8 A slaughter-house; आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव पदे पदे H. 4. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0228-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आघात पु० आ + हन--घञ् । १ बधे २ आहनने ३ ताडने च तीव्राघातप्रतिहततरु स्वन्धलग्नैकदन्तः” मेघ० । “अभ्य- स्यन्ति तटाघातं निर्जितैरावतागजाः” कुमा० । “सूत्रा- घातःस उच्यते” सुश्रुतः । आधारे धञ् । ४ बधस्थाने । “आघातं नीयमानस्य बध्यस्येव” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आघातः, पुं, (आङ् + हन् + घञ्) बधस्थानं । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ हननं । छेदनं । चोट कोप इत्यादि भाषा ॥ (यथा साहित्यदर्पणे । “पादा- घातादशोकं विकसति वकुलं योषितामास्य- मद्यैः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-166-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आघात" आता है (55)
घाति आघात । वधविघात आघात । प्रहार । चोटउद्घात ठोकर । धक्का । आघातप्रघात आघात । मारनाप्रहार आघात । वार । चोट । मारउपहति प्रहार । आघात । चोटपोथ आघात । प्रहारप्रहति धक्का । आघातचोट एक वस्तु पर किसी दूसरी वस्तु का वेग के साथ पतन या टक्कर । आघात । प्रहा…ठका पु † संज्ञा स्त्री॰ धक्का । चोट । आघातठेस आघात । चोट । धक्का । ठोकरठनका धातुखंड़ आदि पर आघात पड़ने का शब्दसदमा आघात । धक्का । चौटहिंच झटका । आघात । चोट । (लश्करी)उपटना आघात, दाब या लिखने का चिह्न पड़ना । निशान पड़ना । साँच पड़ना । जैसे, (…टल्ला † संज्ञा पुं॰ धक्का । आघात । ठोकरठकोरा टंकोर । आघात । चोटठरूका †पु संज्ञा स्त्री॰ ठोकर । आघातधमूका धमाका । प्रहार । आघातहथ 'हाथ' का संक्षिप्त रूप जिसका व्यवहार समस्त पदों में होता है । जैसे,— ह…धमक भारी वस्तु के गिरने का शब्द । भार डालते हुए जमीन पर पड़ने की ध्वनि । आ…मसन एक प्रकार का टकुआ जिसकी सहायता से ऊन के कई तागे एक साथ मिलाकर बटे जाते…हति वध । विनाश । हत्याकृति करतूत । करनीचपेट रगड़ के साथ वह दबाब जो किसी भारी वस्तु के वेगपूर्वक चरने से पड़े । झों…व्यध चोट पहुँचाना । आहत करनाहेति वज्र । भालाउपधान ॰ पुं॰संघात जमाव । समूह । समष्टिसंघट्ट रचना । बनावट । गठनव्याघात विघ्न । खलबल । बाधा । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—होनाअभ्यवस्कंद ड़टकर शत्रु का प्रतिरोध करना । शत्रु के खिलांफ बलपुर्वक आक्रमण करनाविलोप किसी वस्तु को लेकर भाग जाने की क्रियाउद्धति अक्खड़पन । उजड्डपनहिंसित जिसकी हिंसा की गई हो । जिसे मार डाला गया होउपस्कार पूरक । किसी वस्तु में ओर जोड़ देनातुंज वज्रआरभटी क्रोधादिक उग्र भावों की चेष्टाकष्टि परीक्षाविहति वधजद † ^१ क्रि॰ वि॰ जब । जब कभीघान उतनी वस्तु जितनी एक बार डालकर कोल्हू में पेरी जाय । जैसे,—पहले घान का …घाव शरीर पर का वह स्थान जो कट या चिर गया हो । क्षत । जख्म । चोटाछोप किसी गाढी या गीली वस्तु की मोटी तह जो किसी वस्तु पर चढाई जाय । मोटा ले…जरर हानि । नुकसान । क्षतिथार † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'थाल'हरे 'हरि' शब्द का संबोधन का रूपहाञ मजदूरी । भाडा़ । भृतिआसेब भूत प्रेत की बाधा । क्रि॰ प्र॰—उतरना । —उतरना । —लगना । — होनाधंका पु संज्ञा पुं॰दराकन दलकनी की क्रिया या भाव । दलकधमाका भारी वस्तु के करने का शब्द । ऊपर से वेग के साथ नीचे पड़ने या कूदने का …धमाधम लगातार कई बार 'धम' 'धम' शब्द के साथ । लगातार कई घमाकों के साथ । लगातार…पिटाई पीटने का काम या भाव । जैसे, छत की पिटाईहचकोला वह धक्का जो गाड़ी, चार- पाई आदि पर उछलने या हिलने डोलने से लगे । धचका
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें