🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:48:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नागकेसर
nāgakesara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नागकेसर के नाम (2.4.65) चाम्पेय · केसर · कांचनाह्वय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नागकेसर १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नागकेशर या नागकेसर] एक सीधा सदाबहार पेड जो देखने में बहुत सुंदर होता है । विशेष— यह द्विदल अंगुर से उत्पन्न होता है । पत्तियाँ इसकी बहुत पतली और घनी होती हैं, जिससे इसके नीचे बहुत अच्छी छाया रहती है । इसमें चार दलों के बडे़ और सफेद फूल गरमियों में लगते हैं जिनमें बहुत अच्छी महक होती है । लकड़ी इसकी इतनी कडी और मजबूत होती है कि काटनेवाले की कुल्हाडियों की धारें मुड मुड जाती है; इसी से इसे वज्रकाठ भी कहत हैं । फलों में दो या तीन बीज निकलते हैं । हिमालय के पूरबी भाग, पूरबी बंगाल, आसाम, बरमा, दक्षिण भारत, सिहल आदि में इसके पेड बहुतायत से मिलते हैं । नागकेसर के सूखे फूल औषध, मसाले और रंग बनाने के काम में आते हैं । इनके रंग से प्रायः रेशम रँगा जाता है । सिंहल में बीजों से गाढा, पीला तेल निकालते हैं, जो दीया जलाने और दवा के काम में आता है । मदरास में इस तेल को वातरोग में भी मलते हैं । इसकी लकड़ी से अनेक प्रकार के सामान बनते हैं । लकड़ी ऐसी अच्छी होती है कि केवल हाथ से रँगने से ही उसमें वरानिश की सी चमक आ जाती है । बैद्यक में नागकेसर कसेली, गरम, रुखी, हलकी तथा ज्वर, खुजली, दुर्गंध, कोढ, विष, प्यास, मतली और पसीने को दूर करनेवाली मानी जाती है । खूनी बवासीर में भी वैद्य लोग इसे देते हैं । इसे नागचंपा भी कहते हैं ।
नागकेसर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का शुद्ध लोहा या फौलाद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाग—केसर m. Mesua Roxburghii, Vāsant.
नाग—केसर n. its blossom, Suśr. (-चूर्णक, L.)
a kind of steel, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (533,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नागकेसर पु० नागस्येव केशरोऽस्य । स्वनामख्याते पुष्प- प्रधाने वृक्षभेदे अमरः (नागेश्वरचाँपा) भावप्र० तन्ना- मगुणा उक्ता यथा “नागपुष्पः स्मृतो नागः केसरो नामकेसरः । चाम्पेयो नागकिञ्जलकः कथितः काञ्चना [] हयः । नागपुष्पं कषायोष्णं रूक्षं लघ्वामपाचनम् । खरकण्डुतृषास्वेदच्छर्दिहृल्लासनाशनम् । दौर्गन्ध्यकुष्ठ- वीसर्पकफपित्तविषापहम्” । त्रिजातकं नागकेसरसंयुक्तं चतुर्जातकं भवति यथा “त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि स्त्रिजातकम् । नागकेसरसंयुक्तं चतुर्जातकमुच्यते । तद्द्वयं रोचकं रूक्षं तीक्ष्णोष्णं मुखगन्धहृत् । लघु- पित्ताग्निकृद्वर्ण्यं कफवातविषापहम्” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4011-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नागकेसरः, पुं, (नागस्येव केसरो यस्य ।) पुष्पवृक्ष- विशेषः । नागेश्वर इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । चाम्पेयः २ केसरः ३ काञ्चनाह्वयः ४ । इत्यमरः । २ । ४ । ६५ ॥ केशरः ५ नागकेशसरः ६ । इति [] भरतः ॥ किञ्जल्कः ७ नागकिञ्जल्कः ८ नागीयः ९ काञ्चनम् १० सुवर्णम् ११ हेमकिञ्जल्कः १२ रुक्मम् १३ हेम १४ पिञ्जरः १५ फणिकेसरः १६ पन्नगकेसरः १७ । तत्पुष्पगुणाः । अल्पोष्ण- त्वम् । लघुत्वम् । तिक्तत्वम् । कफवस्तिवातामय- कण्ठशीर्षरोगनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ तन्नामगुणाः । “नागपुष्पः स्मृतो नागः केसरो नागकेसरः । चाम्पेयो नागकिञ्जल्कः कथितः काञ्चनाह्वयः ॥ नागपुष्पं कषायोष्णं रूक्षं लघ्वामपाचनम् । खुरकण्डुतृषास्वेदच्छर्द्दिहृल्लासनाशनम् ॥ दौर्गन्ध्यकुष्ठवीसर्पकफपित्तविषापहम् ॥” त्रिजातकं नागकेशरसंयुक्तं चतुर्ज्जातकं भवति यथा, -- “त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धिस्त्रिजातकम् । नागकेशरसंयुक्तं चतुर्ज्जातकमुच्यते ॥ तद्द्बयं रोचकं रूक्षं तीक्ष्णोष्णं मुखगन्धहृत् । लघु पित्ताग्निकृद्वर्ण्यं कफवातविषापहम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-848-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "नागकेसर" आता है (27)
वास्पेय नागकेसरतुंगक पुन्नाग वृक्ष । नागकेसरनागाख्य नागकेसरनागाह्व नागकेसरफणिकेसर नागकेसरनागपुष्प नागकेसरपुष्परोचन नागकेसरनागकिंजल्क नागकेसरसुवर्णाख्य नागकेसरपन्नगकेसर नागकेसरसुपर्णाख्य नागकेसर । नागपुष्पगजकुसुम नागकेसरफणिकेशर नागकेसरउरंग साँपकांचन सोनारुक्म स्वर्ण । सोनाचांपेय चपकस्वर्ण सुवर्ण या सोना नामक बहुमूल्य धातुधरित्री धरती । पृथ्वी । यौ॰—धरित्रीभुत् = राजाद्विप हाथीवराटिका कौड़ीसर्वगंध दाल चीनी । गुडत्वक्नागयष्टि लकडी या पत्थर का वह खंभा जो पुष्करिणी या तालाब के बीचोबीच जल में खडा क…केसरी सिंह । घोड़ानागेश्वर शेषनागहरिद्रखंड एक औषध जिसके सेवन से दाद, खुजली, फोड़ा फुंसी और कुष्ट रोग दूर होता है …नारिकेलखंड एक औषध जो नारियल की गिरी से बनती है । विशेष—नारियल की गिरी को पीसकर घी…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें