🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:34:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कांचन
kāṃcana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कांचन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ काञ्च्चन] [वि॰ कांचनीय]
१. सोना ।
२. कचनार ।
३. चंपक । चंपा ।
४. नागकेसर ।
५. गूलर ।
६. धतूरा ।
७. चमक । ज्योति । दीप्ति (को॰) ।
कांचन २ वि॰
१. सोने का बना हुआ ।
२. सुनहरा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काञ्चन n. gold, Naigh. i, 2; Mn.; Yājñ.; Nal.; Suśr.; Hit.
money, wealth, property, W.
the filament of the lotus, L.
काञ्चन mf(ई)n. golden, made or consisting of gold, MBh.; R.; Mn.; Megh.; Śak.; BhP.
काञ्चन m. N. of several edible plants (Mesua ferrea, L.; Michelia Champaca, L.; Ficus glomerata, L.; Bauhinia variegata, L.; Datura fastuosa, L.; Rottleria tinctoria, L.)
a covenant binding for the whole life, Kām. (= Hit.)
a particular form of temple, Hcat.
N. of the fifth Buddha, L.
N. of a son of Nārāyaṇa (author of the play Dhanaṃjaya-vijaya)
N. of a prince (cf. काञ्चन-प्रभ)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (268,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कांचन a. (नी f.) [कांच्-ल्युट्] Golden, made of gold; तन्मध्ये च स्फटिकफलका कांचनी वासयष्टिः Me. 79; कांचनं वलयं Ś. 6. 5; Ms. 5. 112. --नं 1 Gold; (ग्राह्यं) अमेध्यादपि कांचनं Ms. 2. 239. --2 Lustre, brilliancy. --3 Property, wealth. --4 The filament of a lotus. --5 Yellow orpiment. --6 A binding. --नः 1 The Dhattūra plant. --2 The Campaka tree. --नी 1 Turmeric. --2 Yellow orpiment. --Comp. --अंगी a woman with a golden (i. e. yellow) complexion; Bv. 2. 72. --कंदरः a gold-mine. --गिरिः N. of the mountain Meru. --भूः f. {1} golden (yellow) soil. {2} gold-dust. --संधिः a treaty of alliance between two parties on terms of equality; cf. H. 4. 113.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0392-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काञ्चन न० काचि--दीप्तौ भावे ल्युट् । १ दीप्तौ । काचि--दीप्तौ ल्यु । २ स्वर्णे अमरः । “अमित्रादपि सद्वृत्तममेध्यादपि काञ्चनम्” “वार्य्यन्नगोमहीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम्” “गोवीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः” मनुः । ३ पद्म- केशरे मेदि० । ४ नागकेशरपुष्पे ५ धने राजनि० । ६ चम्पके ७ नागकेशरवृक्षे ८ उदुम्बरे ९ धुस्तूरे १० स्वनाम- ख्याते वृक्षे च पु० मेदि० । स्वार्थे कन् । काञ्चनवृक्षे । काञ्चनवृक्षश्च सुश्रुते वातशमनतयोक्तः । भद्रदारुकुष्ठेत्या- द्युपक्रमे “काञ्चनकभार्गीत्यादिना “समासेन वातसंशमनो- वर्ग” इति । “काञ्चनारः काञ्चनको गण्डारिः शोण- पुष्पकः । कोविदारश्च मरिचः कुद्दालो युग्मपत्रकः । कुण्डली ताम्रपुष्पश्चाश्मन्तकः स्वल्पकोरकः । काञ्चनारो हिमग्राही तुवरः श्लेष्मपित्तनुत् । कृमिकुष्ठगुदभ्रंश गण्डमालाव्रणापहः । कोविदारोऽपि तद्वत् स्यात् तयोः पुष्पं लघु स्मृतम् । रूक्षं संग्रांहि पित्तास्रप्रदर- क्षयकासनुत्” भावप्र० तत्पर्य्यायभेदगुणाद्युक्तम् । काञ्चनमिव कायति कै--क । हरिताले न० राजनि० शालिभेदे सुश्रु० “लोहितकशालिकलमेत्याद्युपक्रमे” दीर्घ शूककाञ्चनकेत्यादि “महादूषकप्रभृतयः शालयः” इत्य- न्तम् । काञ्चनस्य विकारः अण् । ११ काञ्चनविकारे त्रि० । “स काञ्चने यत्र मुनेरनुज्ञया” माघः । “निर्लेपं काञ्चनं [] भाण्डमद्भिरेव विशुध्यति” मनुः । स्त्रियां ङीप् । “तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टिः” मेघ० । किमः द्वितीयान्तात् स्त्रियां चन मुग्ध० । १३ काञ्चिदि- त्यर्थे अव्य० । “न च काञ्चन काञ्चनसद्मचितिम्” भटुः । “न काञ्चन परिहरेत्” छा० उ० । द्विपदमिति बहवः । काचि बन्धने भावे ल्युट् । १२ बन्धने न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1857-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काञ्चनं, क्ली, (काञ्चते दीप्यते इति । कचि ङ दीप्तौ + ल्युः ।) स्वर्णम् । इत्यमरः । २ । ९ । ९५ ॥ (यथा मनुः । २ । २३९ । “अमित्रादपि सद्वृत्तममेध्यादपि काञ्चनम्” ॥) पद्मकेशरम् । इति मेदिनी ॥ धनम् । नागकेशर- पुष्पम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भावे ल्युट् । दीप्तिः । काञ्चनमये त्रि, यथा, सनुः । ५ । ११२ । [] “निर्लेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुध्यति” ॥)
काञ्चनः, पुं, (काञ्चते दीप्यते इति कर्त्तरि ल्युः ।) स्वनामख्यातपुष्पवृक्षविशेषः । रक्तश्वेतभेदेन स द्विविधः । आद्यस्य पर्य्यायः । रक्तपुष्पः २ कोवि- दारः ३ युग्मपत्रः ४ कुण्डलः ५ ॥ द्वितीयस्य पर्य्यायः । काञ्चनालः २ कर्ब्बुदारः ३ पाकारिः ४ । इति रत्नमाला ॥ अस्य राजनिर्घण्टोक्तगुणपर्य्यायौ कोविदारशब्दे द्रष्टव्यौ ॥ * ॥ चम्पकः । नाग- केशरः । उदुम्बरः । धुस्तूरः । इति मेदिनी ॥ (पुरूरवसो वंश उद्भवस्य भीमस्य पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । १५ । ३ । “भीमस्तु विजयस्याथ काञ्चनो होत्रकस्ततः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-081-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कांचन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें