🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:03:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुंगक
tuṃgaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुंगक संज्ञा पुं॰ [सं॰ तुङ्गक]
१. पुन्नाग वृक्ष । नागकेसर ।
२. महाभारत के अनुसार एक तिर्थ । विशेष—पहले यहीं सारस्वत मुनि ऋषियों को वेद पढ़ाया करते थे । एक बार जब वेद नष्ट हो गए, तब अंगिरा के पुत्र ने एक 'औ३म्' शब्द का उच्चारण किया । इस शब्द के उच्चारण के साथ ही भूला हुआ सब वैद उपस्थित हो गया । इस वटवा के उपलक्ष्य में इस स्थान पर ऋषियों और देवताओं के बड़ा भारी यज्ञ किया था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुङ्गक m. Rottleria tinctoria, L.
तुङ्गक n. N. of a sacred forest (also ˚कारण्य), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुङ्गक पु० तुङ्ग + स्वार्थे क संज्ञायां कन् वा । १ पुन्नाग- वृक्षे शब्दरत्ना० २ तुङ्गजशब्दार्थे ३ अरण्यरूपे तीर्थभेदे न० । “तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । वेदानध्या- पयत्तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा । तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेर- ङ्गिरसः सुतः । ऋषीणामुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासु- खम् । ओङ्कारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह । येन यत्पूर्वमभ्यस्तं तत्सर्वं समुपस्थितम् । ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः । हरिर्नारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च । पितामहश्च भगवान् देवैः सह महाद्युतिः । भृगुं नियोजयामास याजनार्थं महा- द्युतिम् । ततः स चक्रे भगवान् ऋषीणां विधिवत्तदा । सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा । आज्यभागेन तत्राग्निं तर्पयित्वा यथाविधि । देवाः स्वभवनं याता ऋषयश्च यथागतम् । तदरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राज- सत्तम! । पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रिया वा पुरुषस्थ वा” भा० व० ८५ अ० । तत्कथा दृश्या
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3321,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुङ्गकः, पुं, (तुङ्ग + स्वार्थे संज्ञायां वा कन् ।) पुन्नाग- वृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ (अरण्यरूप- तीर्थविशेषे, क्ली । यथा, महाभारते । ३ । ८५ । ४६-५४ । “तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । वेदानध्यापयत् तत्र मुनीन् सारस्वतः पुरा ॥ तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेरङ्गिरसः सुतः । ऋषीणामुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासुखम् ॥ ओँकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह । येन यत् पूर्व्वमभ्यस्तं तत् सर्व्वं समुपस्थितम् ॥ ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः । हरिर्नारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च ॥ पितामहश्च भगवान् देवैः सह महाद्युतिः । भृगुं नियोजयामास यजनार्थं महाद्युतिम् ॥ ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा । सर्व्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्म्मणा ॥ आज्यभागेन तत्राग्निं तर्पयित्वा यथाविधि । देवाः स्वभवनं याता ऋषयश्च यथाक्रमम् ॥ तदरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम ! । पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ॥ तत्र मासं वसेद्धीरो नियतो नियताशनः । ब्रह्मलोकं व्रजेद्राजन् ! कुलञ्चैव समुद्धरेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-631-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें