🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:30:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपक्रम
apakrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपक्रम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. व्यतिक्रम । क्रमभंग । अनियम । गड़बड़ा उलट पलट ।
२. दौड़ना । पीछे हटना [को॰] ।
३. पीछे हटने का स्थान या सीमा (को॰) ।
४. (समय) बीतना । व्यतीत होना (को॰) ।
अपक्रम २ वि॰ अव्यवस्थित । क्रमविहीन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-क्रम m. going away, ŚBr. &c.
flight, retreat, L.
अप-क्रम mfn. not being in the regular order (a fault in poetry).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (48,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपक्रमः 1 Going away, flight, escape, retreat. --2 The place or limit to which one may retreat; विक्षिपत्येष विक्षेपं चंद्रादीनामपक्रमात् Sūrya S. --3 Gliding or passing away (of time). --a. [अपगतः क्रमो यस्मात्] 1 Without order --2 Irregular, in wrong order.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0104-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपक्रम पु० अप + क्रम--भावे घञ् । अपयाने । अपक्रमा- दुहैवैषामेतद्बिभयाञ्चकार” शत० ब्रा० ४, ३, ३, ११ । अपक्रम्यते यस्मात् अपादाने घञ् । अपयानावधिस्थाने “विक्षिपत्येष विक्षेपं चन्द्रादीनामपक्रमादिति” सू० सि० । “अपक्रमात् क्रान्तिवृत्तस्थस्पष्टग्रहभोगस्थानादिति” रङ्ग- नाथः । अपगतः क्रमःपरिपाटी यस्मात् प्रा० स० । क्रम- विहीने अक्रमे त्रि० वा उत्तरपदलोपाभावे अपगत- क्रमोऽप्युक्तार्थे त्रि० । क्रमस्यात्ययः अव्ययी० । क्रमात्यये अव्य० । क्त्वि वेट्कत्वात् वा वृद्धिः । अपक्रामोऽप्युक्तार्थे । “यस्यस्याभिक्रान्त्याऽपक्रामाय” इति ऐ० व्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0222,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपक्रमः, पुं, (अप + क्रम + भावे घञ्, “नोदात्तोप- देशे मान्तस्येत्यादिना वृद्धिनिषेधः” ।) पलायनं । इत्यमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-062-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपक्रम" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें