🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:34:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आवेश
āveśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवेश संज्ञा पुं॰[सं॰]
१. व्याप्ति । संचार । दौरा ।
२. प्रवेश ।
३. चित्त की प्रेरणा । झोंक । वेग । आतुरता । जोश । उ॰— क्रोध के आवेश में मनुष्य क्या नहीं कर ड़ालता ।—(शब्द॰) ।
४. भुत प्रेत की बाधा ।
५. अपस्मार । मृगी रोग ।
६. संकल्प । अभिनिवेश । अग्रह [को॰] ।
७. गर्व । मद [को॰] ।
आवेश पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ आवेश, प्रा॰ आवेस ] दे॰ आवेश । उ॰— वाकौ सेवा के आवेस में खाइबे की सुधि हू न रहती ।— दो सौ बावन॰, भा॰ १, पृ॰ २११ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वेश m. joining one's self, KātyŚr.
entering, entrance, taking possession of MBh.; Śak.; Prab. &c.
absorption of the faculties in one wish or idea, intentness, devotedness to an object, BhP.
demoniacal frenzy, possession, anger, wrath, Bālar.; Kād.
pride, arrogance, L.
indistinctness of idea, apoplectic or epileptic giddiness, L.
आ-वेश &c. See आ-√ विश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (155,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवेशः 1 Entering into, entrance; आवेशं कृ Pt. 1 to enter or infuse oneself into. --2 Taking possession of, influence, exercise; स्मय˚ influence of pride R. 5. 19; so मदन˚, क्रोध˚, भय˚ &c. --3 Intentness, devotedness to an object, complete absorption in one wish or idea. --4 Pride, arrogance. --5 Flurry, agitation, anger, passion; K. 291. --6 Demoniacal possession. --7 Apoplectic or epileptic giddiness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0261-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवेश पु० आ + विश--घञ् । १ अहङ्कारभेदे, २ संरम्भे, ३ अभि- निवेशे, ४ आसङ्गे, ५ अनुप्रवेशे, यथा भूतावेशः । ६ ग्रहभये, ७ भूताद्यावेशरोगे च । “तस्मै स्मयावेश- विवर्ज्जिताय” रघुः “तपनं प्रियविच्छेदे स्मरावेशोऽ- न्यचेष्टितम्” सा० द० । “आवेशमोहौ क्रोधश्च गान्धारी- धृतराष्ट्रयोः” भा० आ० प० १ अ० “पञ्चाना- मिन्द्रियार्थानां शोकावेशैवातुलः” भा० व० ११ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0833,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवेशः, पुं, (आङ् + विश् + घञ् ।) अहङ्कार- विशेषः । तत्पर्य्यायः । संरम्भः २ आटोपः ३ । अपस्माररोगः । इति हेमचन्द्रः ॥ भूतादिना रोगः । तत्पर्य्यायः । भूतसञ्चारः २ भूतक्रान्तिः ३ ग्रहामयः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ आसक्तिः । अभिनिवेशः ॥ (यथा रघुवंशे, ५ । १९ । “तस्मै स्मयावेशविवर्ज्जिताय” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-194-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवेश" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें