🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:39:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्वेग
udvega
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसका फल (2.4.169) हिन्ताल
घबराहट (3.2.12) उद्भ्रम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्वेग संज्ञा पुं॰ [वि॰ उद्विग्न]
१. चित्त की आकुलता । घबराहट ।
२. मनोवेग । चित्त की तीव्र वृत्ति । आवेश । जोश । जैसे,—मन के उद्वेंगों को दबाए रखना चाहिए ।
३. झोंक जौसे,—क्रोध के उद्वेग में उसने यह काम किया है ।
४. रस की दस दशाऔं में से एक । वियोग समय की वह व्याकुलता जिसमें चित्त एक जगह स्थिर नहीं रहता ।
५. विस्मय, आश्चर्य (को॰) ।
६. भय । डर । (को॰) ।
७. सुपारी । पुँगीफल (को॰) ।
उद्वेग वि॰
१. शांत ।
२. धैर्यवान् । धीर ।
३. दे॰ उद्वाहु ।
४. शीघ्र जानेवाला ।
५. आरोहणकर्ता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-वेग mfn. going swiftly
an express messenger, a runner, courier, &c., L.
steady, composed, tranquil, L.
ascending mounting, going up or upwards, L.
an ascetic whose arms by long habit continue always raised above the head, L.
absence of passion or emotion, L.
उद्-वेग m. trembling, waving, shaking
agitation, anxiety
regret, fear, distress (occasioned by separation from a beloved object), MBh.; Ragh.; Pañcat. &c.
the being offended, Kāvyād.
admiration, astonishment, L.
(उद्वेगं√ कृ, to disturb; to be disturbed in mind, R.; Sāh.; Pañcat. &c.)
उद्-वेग n. the fruit of the Areca Faufel
the Areca nut (called betel nut because eaten with the betel leaf), L.
उद्-वेग उद्-वेजक, &c. See cols. 1 & 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (192,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्वेग a. [उद्गतो वेगोऽस्मात्] 1 Going swiftly (as an express messenger), [] courier. --2 Steady, calm, tranquil. --3 Ascending, mounting. --4 One whose arms by long practice continue always raised above the head (as an ascetic). --गः 1 Trembling, shaking, waving. --2 Agitation, excitement; Bg. 12. 15. --3 Alarm, fear; शांतोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या Me. 36; सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति R. 8. 7. --4 Anxiety, regret, sorrow, distress (caused by separation from one's favourite object.). --5 Admiration, astonishment. --गं A betelnut (fruit.).
उद्वेग See under उद्विज्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0312-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्वेग पु० उद् + विज--घञ् । १ व्याकुलचित्ततायाम् २ विरह- जन्ये दुःखोद्गमे, “मनोभिः सोद्वेगैः प्रणयविहतिध्व- स्तरुचयः” किरा० । “सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति” रघुः । “शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्याः” मेघ० । “योजि- ह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरोगृह्णीते नासिकाञ्च स्रावयति स कटुकः” सुश्रु० । “सङ्क्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्य्यं परिकीर्त्तितम्” सा० द० । ३ भये च । ४ गुवाकफले न० । उद्गतो- वेगोऽस्मात् । ५ निश्चले, ६ स्तिमिते ७ शीघ्रगामिनि च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1187,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्वेगं, क्ली, (उद्विज्यतेऽनेन इति । उत् + विज् + घञ् ।) गुवाकफलम् । इत्यमरः ॥
उद्वेगः, पुं, (उत् + विज् + भावे घञ् ।) उद्वेजनम् । तत्पर्य्यायः । उद्भ्रमः २ । इत्यमरः ॥ चमत्कारः । इति भरतः ॥ विरहजन्यदुःखम् । इति रसमञ्जरी ॥ भयं । इति हेमचन्द्रः । उद्वाहुलकम् । उद्गमनम् । इति मेदिनी ॥ (“नृत्यारम्भे हर पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छाम् । शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या” ॥ इति मेघटूते पूर्व्वमेधे ३७ श्लोकः ॥ “सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति” । रघुः ८ । ७ । “संक्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्य्यं परिकीर्त्तितम्” । इति साहित्यदर्पणे ॥ ३ य परिच्छेदः ॥)
उद्वेगः, त्रि, (उद्गतो वेगो यस्मात् ।) स्तिमितः । शीघ्रगामी । ऊर्द्ध्वबाहुः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-243-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्वेग" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें