🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:49:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद्वेग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद्वेग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद्वेग

अर्थ: कांपना, हिलना, लहराना

संस्कृत: क्रमुकफलम् · पर्याय: उद्भ्रम

व्युत्पत्ति: उद्+विज्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उद्वेग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उद्वेग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उद्वेग (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउद्वेगम्उद्वेगेउद्वेगानि
द्वितीयाउद्वेगम्उद्वेगेउद्वेगानि
तृतीयाउद्वेगेनउद्वेगाभ्याम्उद्वेगैः
चतुर्थीउद्वेगायउद्वेगाभ्याम्उद्वेगेभ्यः
पञ्चमीउद्वेगात् / उद्वेगाद्उद्वेगाभ्याम्उद्वेगेभ्यः
षष्ठीउद्वेगस्यउद्वेगयोःउद्वेगानाम्
सप्तमीउद्वेगेउद्वेगयोःउद्वेगेषु
सम्बोधनहे उद्वेगहे उद्वेगेहे उद्वेगानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद्वेग
उद्वेग
udvega
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसका फल (2.4.169) हिन्ताल
घबराहट (3.2.12) उद्भ्रम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्वेग संज्ञा पुं॰ [वि॰ उद्विग्न]
१. चित्त की आकुलता । घबराहट ।
२. मनोवेग । चित्त की तीव्र वृत्ति । आवेश । जोश । जैसे,—मन के उद्वेंगों को दबाए रखना चाहिए ।
३. झोंक जौसे,—क्रोध के उद्वेग में उसने यह काम किया है ।
४. रस की दस दशाऔं में से एक । वियोग समय की वह व्याकुलता जिसमें चित्त एक जगह स्थिर नहीं रहता ।
५. विस्मय, आश्चर्य (को॰) ।
६. भय । डर । (को॰) ।
७. सुपारी । पुँगीफल (को॰) ।
उद्वेग वि॰
१. शांत ।
२. धैर्यवान् । धीर ।
३. दे॰ उद्वाहु ।
४. शीघ्र जानेवाला ।
५. आरोहणकर्ता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-वेग mfn. going swiftly
an express messenger, a runner, courier, &c., L.
steady, composed, tranquil, L.
ascending mounting, going up or upwards, L.
an ascetic whose arms by long habit continue always raised above the head, L.
absence of passion or emotion, L.
उद्-वेग m. trembling, waving, shaking
agitation, anxiety
regret, fear, distress (occasioned by separation from a beloved object), MBh.; Ragh.; Pañcat. &c.
the being offended, Kāvyād.
admiration, astonishment, L.
(उद्वेगं√ कृ, to disturb; to be disturbed in mind, R.; Sāh.; Pañcat. &c.)
उद्-वेग n. the fruit of the Areca Faufel
the Areca nut (called betel nut because eaten with the betel leaf), L.
उद्-वेग उद्-वेजक, &c. See cols. 1 & 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (192,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्वेग a. [उद्गतो वेगोऽस्मात्] 1 Going swiftly (as an express messenger), [] courier. --2 Steady, calm, tranquil. --3 Ascending, mounting. --4 One whose arms by long practice continue always raised above the head (as an ascetic). --गः 1 Trembling, shaking, waving. --2 Agitation, excitement; Bg. 12. 15. --3 Alarm, fear; शांतोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या Me. 36; सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति R. 8. 7. --4 Anxiety, regret, sorrow, distress (caused by separation from one's favourite object.). --5 Admiration, astonishment. --गं A betelnut (fruit.).
उद्वेग See under उद्विज्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0312-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्वेग पु० उद् + विज--घञ् । १ व्याकुलचित्ततायाम् २ विरह- जन्ये दुःखोद्गमे, “मनोभिः सोद्वेगैः प्रणयविहतिध्व- स्तरुचयः” किरा० । “सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति” रघुः । “शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्याः” मेघ० । “योजि- ह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरोगृह्णीते नासिकाञ्च स्रावयति स कटुकः” सुश्रु० । “सङ्क्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्य्यं परिकीर्त्तितम्” सा० द० । ३ भये च । ४ गुवाकफले न० । उद्गतो- वेगोऽस्मात् । ५ निश्चले, ६ स्तिमिते ७ शीघ्रगामिनि च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1187,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्वेगं, क्ली, (उद्विज्यतेऽनेन इति । उत् + विज् + घञ् ।) गुवाकफलम् । इत्यमरः ॥
उद्वेगः, पुं, (उत् + विज् + भावे घञ् ।) उद्वेजनम् । तत्पर्य्यायः । उद्भ्रमः २ । इत्यमरः ॥ चमत्कारः । इति भरतः ॥ विरहजन्यदुःखम् । इति रसमञ्जरी ॥ भयं । इति हेमचन्द्रः । उद्वाहुलकम् । उद्गमनम् । इति मेदिनी ॥ (“नृत्यारम्भे हर पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छाम् । शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या” ॥ इति मेघटूते पूर्व्वमेधे ३७ श्लोकः ॥ “सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति” । रघुः ८ । ७ । “संक्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्य्यं परिकीर्त्तितम्” । इति साहित्यदर्पणे ॥ ३ य परिच्छेदः ॥)
उद्वेगः, त्रि, (उद्गतो वेगो यस्मात् ।) स्तिमितः । शीघ्रगामी । ऊर्द्ध्वबाहुः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-243-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्वेग" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद्वेगउद्वेग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उद्वेग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद्वेग 📚 ➤ कांपना, हिलना, लहराना
संस्कृत: क्रमुकफलम् · पर्याय: उद्भ्रम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद्वेग 📚चित्त की आकुलता । घबराहट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उद्वेग
उसका फल (२.४.१६९) — हिन्ताल
घबराहट (३.२.१२) — उद्भ्रम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उद्वेग: उद्+विज्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬