🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छर्दि
chardi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छर्दि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वमन । कै । उलटी ।
२. एक रोग जिसमें रोगी के मुँह से पानी छूटता है और उसे मचली औती है और वमन होता है । विशेष—वेद्यक में इस रोग के दो भेद माने गए हैं—एक साधारण जो कड़ुई, नमकीन, पतली या तेल की चीजें अधिक खाने तथा अधिक और अकाल भोजन करने से हो जाता है । अन्य रोगों के समान इसके भी चार भेद हैं—वातज, पित्ताज, श्लेष्मज और त्रिदोषज । दूसरा आगंतुक जो अत्यंत श्रम, भय, उद्वेग, अजीर्ण आदि के कारण उत्पन्न होता है । वेद्यक में यह पाँच प्रकार का माना गया है—वीभत्स, दौहृदज, आमज, असात्म्यज और कृमिज । इस रोग से कास, श्वास, ज्वर आदि भी हो जाते हैं । पर्यां॰—प्रच्छर्दिका । छर्द । वमन । वमि । छर्दिका । वांति । उद्गगार । छर्दन । उत्कासिका ।
छर्दि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ छर्दिस]
१. घर ।
२. आच्छादनयुक्त स्थान । सुरक्षित स्थान (को॰) ।
३. तेज ।
४. उदगार । वमन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छर्दि f. vomiting, sickness, KātyŚr. xxv, 11; Gaut.; Suśr.; VarBṛS. xxxii, 18
expulsion (of the breath), KapS. iii, 33.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छर्दः, छर्दनं, छर्दिः f., छर्दिका Vomiting, sickness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0500-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छर्द्दि स्त्री छर्दयति छर्द--हेतौ णिच--इन् । वमनरोगे तन्निरुक्तिनिदानादि च सुश्रुते उक्तं यथा । “अथातश्छर्द्दिप्रतिषेधमध्याय व्याख्यास्यामः । अति- द्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरपि । अकाले चातिमात्रैश्च त- थाऽसात्म्यैश्च भोजनैः । श्रमात् क्षयात्ययोद्वेगादजीर्णा० त्कृमिदोषतः । नार्य्याश्चापन्नसत्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः । बीभत्सैहतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् । छादय- न्नाननं वेगैरर्द्दयन्नङ्गभञ्जनैः । निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः । दोषानुदीरयन् वृद्धानुदानो व्यानसङ्गतः । ऊर्द्ध्वमागच्छति भृशं विरुद्धाहारसेविनाम् । हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः । द्वेषोऽन्न- पाने च भृशं वमीनां पूर्व्वलक्षणम् । प्रच्छर्द्दयेत् फेनिल- मल्पमल्पं शूलार्द्दितोऽभ्यर्द्दितपार्श्वपृष्ठः । श्रान्तः स- घोषं बहुशः कषायं जीर्णेऽधिवं साऽनिलजा वमिस्तु । योऽम्लं भृश वा कटुतिक्तवक्त्रे पीतं सरक्तं हरितं वमेद्वा । सदाहचोषज्वरवक्त्रशोषमूर्च्छान्विता पित्तनि- सित्तजा सा । यो हृष्टरोमा मधुर पू० तं शुक्लं हिमं सान्द्रकफानुविद्धम अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तोवमेद्वमी सा कफकोपजा स्यात् । सर्व्वाणि रूपाणि भवन्ति यस्यां सा सर्व्वदोषप्रभवा मता तु । बीभत्सजा दौर्हृद- जाऽऽमजा च याऽसात्म्यतोवा कृमिजा च या हि । सा पञ्चमी ताश्च विभावयेत्तु दोषोच्छयणैव यथोक्तमादौ । [] आमाशयोत्क्लेशभवाश्च सर्व्वास्तस्माद्धितं लङ्गनमेव तासु । शूलहृक्कासबहुला कृमिजा च विशेषतः । कृमि- हृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता । क्षीणम्योपद्रवैर्युक्तां सासृक्पूयां सतन्द्रिकाम् । छर्दिं प्रसक्तां कुशलो नार- भेत चिकित्सितुम् । वमीषु बहुदोषासु छर्दनं हित- मुच्यते । विरेचनं वा कुर्व्वीत यथादोषोच्छ्रयं भिषक् । संसर्गांश्चानुपूर्व्वेण यथास्वं भषजाय तान् । लघूनि परिशुष्काणि सात्म्यान्यन्नानि वाऽऽचरेत् । यथास्वञ्च कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत्” । “कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च । हृद्रीगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छद्र्देरुपद्रवाः” इति माधवकरः । वा ङीप् । तत्रार्थे “आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्व्वाच्छ- र्दोमता लङ्घनमेव तस्मात्” सुत्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2981-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छर्द्दिः, स्त्री, (छर्द्दयत्यनेनेति । छर्द्द वमने + इन् ।) वमिरोगः । वाँति इति भाषा ॥ तत्- पर्य्यायः । प्रच्छर्द्दिका २ छर्द्दम् ३ वमथुः ४ वमनम् ५ वमिः ६ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३३ ॥ छर्द्दिका ७ छर्द्दीका ८ वान्तिः ९ उद्गारः १० । इति राजनिर्घण्टः ॥ उत्कासिका ११ छर्द्द- नम् १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ तस्या निदा- नादि यथा, -- “दुष्टैर्दोषैः पृथक्सर्व्वैर्वीभत्सालोकनादिभिः । छर्द्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ॥ अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति । अकाले चातिमात्रैश्च तथा सात्म्यैश्च भोजनैः । श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः । नार्य्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथातिद्रुतमश्नतः ॥ वीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् । छादयन्नाननं वेगैरर्द्दयन्नङ्गभञ्जनैः ॥ निरुच्यते छर्द्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ॥” तस्याः पूर्व्वरूपं यथा, -- “हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः । भृशं द्वेषोऽन्नपाने च वमीनां पूर्व्वलक्षणम् ॥” वातजायास्तस्या रूपं यथा, -- “हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्ष- नाभ्यर्त्तिकासस्वरभेदतोदैः । उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् ॥ कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगे- नार्त्तोऽनिलाच्छर्द्दयतीह दुःखम् ॥” तस्याः पित्तजाया रूपं यथा, -- “मूर्च्छा पिपासा मुखशोषमूर्द्ध- ताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्त्तः । [] पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रञ्च पित्तेन वमेत् सदाहम् ॥” तस्याः श्लेष्मजाया रूपं यथा, -- “तन्द्रास्यमाधुर्य्यकफप्रसेक- सन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्त्तः । स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्बिशुद्धं सलोमहर्षोऽल्परुजं वमेच्च ॥” तस्यास्त्रिदोषजाया रूपं यथा, -- “शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णा- श्वासप्रमोहप्रबलाप्रसक्तम् । छर्द्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनील- सान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ॥” असाध्याया लक्षणं यथा, -- “विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्द्ध्वमेति । उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समूद्धूय नरस्य कोष्ठात् ॥ विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासकासार्त्तियुतं प्रसक्तम् ॥ प्रच्छर्द्दयेद्दुष्टमिहातिवेगा- त्तयार्द्दितश्चाशु विनाशमेति ॥” आगन्तुजाया लक्षणं यथा, -- “वीभत्सजा दौर्हृदजामजा तु असात्म्यजा या क्रिमिजा च या हि । सा पञ्चमी ताञ्च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ॥” क्रिमिजाया लक्षणं यथा, -- “शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः । क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ॥ क्षीणस्य या च्छर्द्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता । सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्याञ्चिकित्सेन्निरुपद्रवाञ्च ॥” तस्या उपद्रवा यथा, -- “कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्य- मेव च । हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्द्देरुपद्रवाः ॥” इति माधवकरः ॥ तस्यौषधं यथा, गारुडे १८७ अध्याये । “अश्वगन्धाभया चैव उदकेन समं पिबेत् । हरीतकीकुष्ठचूर्णं कृत्वा आस्यञ्च पूरयेत् ॥ शीतं पीत्वाथ पानीयं सर्व्वच्छर्द्दिनिवारणम् । गुडूचीपद्मकारिष्टधन्याकं रक्तचन्दनम् ॥ पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्द्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत् ॥” अपिच । “विल्वमूलञ्च समधु गुडू चीक्वथितं जलम् । पीतं हरेच्च त्रिविधां छर्द्दिं वै नात्र संशयः ॥ पीता दूर्व्वा च्छर्द्दिं नश्येत् पिष्टा तण्डुलवारिणा ॥” इति च गारुडे १९४ अध्यायः ॥ * ॥ अथ छर्द्देश्चिकित्सा । “आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्व्वा- श्छर्द्द्यो मता लङ्घनमेव तस्मात् । [] विधीयते मारुतजां विना तु संशोधनं वा कफपित्तहारि ॥” अत्र च्छर्द्दीशब्दः । “हन्यात् क्षीरोदकं पीतं छर्द्दिं पवनसम्भवाम् । मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः ॥ क्षीरोदकं नाशितस्य
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छर्दि" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें