🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:40:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यव
yava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जौ नामक अन्न । विशेष दे॰ जौ ।
२. एक जौ या १२ सरसों की तौल का एक मान ।
३. लंबाई की एक नाप जो एक इंच की एक तिहाई होती है ।
४. सामुद्रिक के अनुसार जौ के आकार की एक प्रकार की रेखा जो उँगली में होती है और जो बहुत शुभ मानी जाती है । कहते हैं, यदि यह रेखा अँगूठे में हो, तो उसका फल और भी शुभ होता है । इस रेखा का रामचंद्र के दाहिने पैर के अँगूठे में होना माना जाता है ।
५. वेग । तेजी ।
६. वह वस्तु जो दोनों ओर उन्नतोदर हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यव m. the first half of a month (generally in pl.; accord. to Comm. = पूर्व-पक्षाः; also written याव), VS.; ŚBr.; Kāṭh.
2. यव mfn. (√ 1. यु) warding off, averting, AV.; Yājñ.
3. यव m. barley (in the earliest times, prob. any grain or corn yielding flour or meal; pl. barley-corns), RV. &c. &c.
a barley-corn (either as a measure of length = 1/6 or 1/8 of an Aṅgula, VarBṛS.; or as a weight = 6 or 12 mustard seeds = 1/2 Guñjā, Mn.; Yājñ.)
any grain of seed or seed corn, Bhpr.
(in palmistry) a figure or mark on the hand resembling a barley-corn (supposed to indicate good fortune), VarBṛS.
N. of a partic. astron. Yoga (when the favourable planets are situated in the 4th and 10th mansions and the unfavourable ones in the 1st and 7th), ib.
speed, velocity, W. (prob. w.r. for जव); a double convex lens, ib.
यव [cf. Zd. yava; Gk. ζειά; Lith. javaí.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (847,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यवः [यु-अच्] 1 Barley; यवाः प्रकीर्णा न भवंति शालयः Mk. 4. 17. --2 A barley-corn or the weight of a barley-corn. --3 A measure of length equal to (1/6) or (1/3) of an angula. --4 A mark on the fingers of the hand resembling a barley-corn and supposed according to its position to indicate wealth, progeny, good fortune &c. --Comp. --अंकुरः, --प्ररोहः a shoot or blade of barley. --अग्रजः {1} = यवक्षार. {2} N. of a plant (यवानि). --अन्नं boiled barley. --अम्लजं sour barley-gruel. --आग्रयणं the first fruits of barley. --क्षारः, --आह्वः, --अपत्यं, --नालजः, --जः salt-petre, nitre, nitrate of potash. --क्षोदः, --चूर्णं, --पिष्टं barleymeal. --तिक्ता N. of a plant (शंखिनी). --फलः {1} a bamboo. {2} spikenard. {3} the Kuṭaja tree. {4} the Plakṣa tree. {5} an onion. --मध्यः a kind of drum. --(ध्यं) {1} a kind of penance. {2} a measure of length. --लासः saltpetre, nitre. --शूकः, --शूकजः an alkaline salt prepared from the ashes of burnt barley-straw, nitre. --सुरं malt-liquor, beer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0890-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यव पु० यु--अच् । १ स्वनामख्याते शूकधान्यभेदे अमरः । “वसन्ते सर्वशस्यानां जायते पत्त्रशातनम् । मदमानाश्च तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिनः” इति मीमांसा । अङ्गु- लिस्थे यवाकारे २ रेखाभेदे सामुद्रकम् तत् फलमुक्तं तत्रैव “तर्जनीमूलसंपृक्तौ यवौ पुत्रार्थदा क्रमात् । मध्वमायां यवश्चैवाङ्गुष्ठेऽपूर्वधनप्रदः । मध्यमायां यदि यवो दृश्यते च सुशोभनः । तदान्यसञ्चितं द्रव्यं प्राप्नोत्यङ्गुष्ठके [] यवे । यस्यापि चक्रमङ्गष्ठे यवपूर्णञ्च दृश्यते । तदा पितामहादीनामर्जितं लमते धनम्” इति सामुद्रकम् । ३ षट्सर्षपात्मके परिमाणभेदे शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4775-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यवः, पुं, (यूयते अम्भसा इति । यु मिश्रणे + अप् ।) स्वनामख्यातशूकधान्यम् । तत्पर्य्यायः । सित- शूकः २ । इत्यमरः । २ । ९ । १५ ॥ शितशूकः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ मेध्यः ४ दिव्यः ५ अक्षतः ६ कञ्चुकी ७ धान्यराजः ८ तीक्ष्णशूकः ९ तुरग- प्रियः १० शक्तुः ११ महेष्टः १२ पवित्रधान्यम् १३ । तस्य गुणाः । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । सुशीतलत्वम् । प्रमेहपित्तकफापहारकत्वञ्च । अशूकमुण्डयवगुणाः । बलप्रदत्वम् । वृष्यत्वम् । नृणां बहुवीर्य्यपुष्टिदत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “यवः कषायमधुरो बहुवातशकृद्गुरुः । रूक्षः स्थैर्य्यकरः शीतो मूत्रमेदकफापहः ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ (अपि च । “यवः कषायो मधुरो हिमश्च कटुर्विपाके कफपित्तहारी । व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्धमूत्रो बहुवातबर्च्चाः ॥ स्थैर्य्याग्निमेधा स्वरवर्णकृच्च स पिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च । मेदो मरुत्तृढरणोऽतिरूक्षः प्रसादनः शोणितपित्तयोश्च ॥ [] एभिर्गुणैर्हीनतरांस्तु किञ्चिद्- विद्याद् यवेभ्योऽतियवान् विशेषैः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥ “रूक्षः शीतो गुरुः स्वादुर्वहुवातशकृद्यवः । स्थैर्य्यकृत् सकषायस्तु बल्यः श्लेष्मविकारनुत् ॥ रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा । मेदःक्रिमिविषघ्नश्च वल्यो वेणुयवः स्मृतः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये ॥ “क्वचिद्बाक्यशेषादपि शक्तिग्रहः यथा यवपदस्य कङ्गुप्रभृतौ म्लेच्छानां दीर्घशूके च शिष्टानां व्यवहारादेकमात्रशक्तेः परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् नानार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् यवमयश्चरुर्भवतीति श्रुतौ यवपदस्यार्थ सन्देहे । ‘वसन्ते सर्व्वशस्यानां जायते पत्रशातनम् । मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिनः ॥’ इति विध्यर्थाकाङ्क्षया प्रवर्त्तमानाद्बाक्यशेषाद्दीर्घ- शूक एव यवपदस्य शक्तिग्रहः ।” इति शब्दशक्ति- प्रकाशिकायां नैमित्तिकर्संज्ञायाम् ॥ * ॥ हविष्ये यवानामेव मुख्यत्वम् । यथा, -- “हविष्येषु यवा मुख्यास्तदनु व्रीहयः स्मृताः । माषकोद्रवगौरादिसर्व्वालाभेऽपि वर्ज्जयत् ॥” इति कत्यायनसंदिता । ९ । १० ॥ नवयवागमे तैरवश्यं श्राद्धं कार्य्यं अकरणे प्रत्यवायश्रवणात् । यथा, -- “नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्व्वीत नवशस्यागमे तथा ॥ इति विष्णुपुराणात् वक्षमाणबहुतरवचनेषु नवान्नश्रुतेः नवान्नागमत्वेनैव निमित्तं लाघवात् । अमावस्यास्तिस्रोऽष्टका माघी प्रौष्ठपद्यूर्द्ध्वं कृष्ण- त्रयोदशी व्रीहियवपाकौ च । एतांस्तु श्राद्धकालान् वै नित्यानाह प्रजापतिः । श्राद्धमेतेष्वकुर्व्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥” इति श्राद्धतत्वे नवान्नश्राद्धे ॥) परिमाणविशेषः । स तु चतुर्धान्यमानरूपः । इति शुभङ्करः ॥ षट्सर्षपपरिमाणात्मकश्च । यथा, -- “जालान्तरगते भानौ यच्चानु दृश्यते रजः । तैश्चतुर्भिर्भवेल्लिख्या लिख्याषड्भिश्च सर्षपः । षट्सर्षपैर्यवस्त्वेको गुञ्जैका तु यवैस्त्रिभिः ॥” इति शब्दचन्द्रिका ॥ * ॥ अङ्गुलिस्थयवाकाररेखाविशेषः । यथा, -- “तर्ज्जनीमूलसंपृक्तौ यवौ पुत्रार्थदौ क्रमात् । मध्यमायां यवश्चैवाङ्गुष्ठेऽपूर्व्वधनप्रदः ॥” अपि च सामुद्रके । “मध्यमायां यदि यवो दृश्यते च सुशोभनः । तदान्यसञ्चितं द्रव्यं प्राप्नोत्यङ्गुष्ठके यवे ॥ यस्यापि चक्रमङ्गुष्ठे यवपूर्णञ्च दृश्यते । तदा पितामहादीनामर्ज्जितं लभते धनम् ॥” (पूर्व्वपक्षः । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १४ । ३१ । “एकत्रिंशतास्तु वत प्रजा असृज्यन्त यवा- श्चायवाश्चाधिपतय आसन् ।” “यवाः पूर्व्व- पक्षाः अयवाः अपरपक्षाः ।” इति तट्टी- कायां महीधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-023-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यव" आता है (17)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें