🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:06:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

झर
jhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
झर संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पानी गिराने का स्थान । निर्झर ।
२. झरना । सोता । चश्मा । पर्वत से निकलता हुआ जलप्रवाह ।
३. समूह । झुड ।
४. तेजी । वेग । उ॰—प्रात गई नीके उठि ते घर । मैं बरजी कहाँ जाति री प्यारी तब खीझी रिस झर ते ।—सूर (शब्द॰) ।
५. झड़ी । लगातार दृष्टि ।
६. किसी वस्तु की लगातार वर्षा । उ॰—(क) वर्षत अस्त्र कवच सर फूटे । मघा मेघ मानो झर जुटे ।—लाल (शब्द॰) । (ख) पावक झर ते मेह झर दाहक दुसह बिसेखि । दहै देह वाके परस याहि दृगन की देखि ।—बिहारी (शब्द॰) । (ग) सूरदास तबही तम नासौ ज्ञान अगिन झर फूटै ।—सूर (शब्द॰) ।
७. आँच । ताप । लपट । ज्वाला । झाल । उ॰—(क) श्याम अंकम भरि लीन्हीं विरह अगिन झर तुरत बुझानी ।—सूर॰ (शब्द॰) (ख) श्याम गुणराशि मानिनि मनाई । रह्यो रस परस्पर मिटयो तनु बिरह झर भरी आनंद प्रिय उन न माई ।—सूर (शब्द॰) । (ग) सटपटाति सी ससिमुखी मुख घूँघट पट ढाँकि । पावक झर सी झमकि कै गई झरोखे झाँकि ।—बिहारी (शब्द॰) । (घ) नेकु न झुरसी बिरह झर नेह लता कुंभिलाति । नित नित होत हरी हरी खरी झालरति जाति ।—बिहारी (शब्द॰) ।
८. ताले का खटका । ताले की भीतर की कल । ताले का कुत्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झर m. a water-fall, L.
झर f(आ, ई). id., Prab. iv, 12
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (428,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झरः, झरा, झरी [झृ-अच्] A cascade, spring, fountain, stream; प्रत्यग्रक्षतजझरीनिवृत्तपाद्यः Mv. 6. 14; Bv. 4. 37.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0521-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झर पु० झृ--अच । निर्झरे उत्सान्निर्गते जलप्रवाहे । “स तदुच्चकुचौ भवन् प्रभाझरचक्रभ्रमिमातनोति यत्” नैष० । तस्य स्त्रीत्वम् भरत आह ततः टाप् गौरा० ङीष् वा । “विपुलपुलिनाः कल्लोलिन्यो नितान्तपतज्- झरामसृणितशिलाः शैलाः सान्द्रद्रुमा वनराजयः” प्रबोधच० । २ तारिण्यां स्त्री ङीष् झङ्कृताशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3184,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झरः, पुं, (झीर्य्यति जीर्णीभवति पतनादिस्थान- मनेनेति । झॄ + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इत्यप् ।) निर्झरः । पर्व्वतावतीर्णजलप्रवाहः । इत्यमरः । २ । ३ । ५ ॥ (समूहः । यथा, नैषधे । २ । ३२ । “कलसे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमिकारिता गुणः । स तदुच्चकुचौ भवन् प्रभा- झरचक्रभ्रमिमातनोति यत् ॥” “स कलसः प्रभारूपेण कान्तिसमूहेन चक्रभ्रमिं कुलालचक्रभ्रमणमातनोति जनयति । यद्बा प्रभाझरे कान्तिप्रवाहे चक्रभ्रमिं चक्रवाक- भ्रान्तिमातनोति ।” इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-569-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "झर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें