🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:17:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्झर
nirjhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्झर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी ऊँचे स्थान या पर्वत से निकला हुआ पानी का झरना । सोता । चश्मा । झरना ।
२. सूर्य के एक घोडे़ का नाम (को॰) ।
३. हाथी (को॰) ।
४. तुषाग्नि । भूसी की आग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-झर m. (cf. झर, झरत्) a waterfall, cataract, mountain torrent, cascade, MBh.; Kāv. &c. (also n., R. iv, 13, 6; ई f., L.; [ifc. f. आ, Śāntiś.], and ˚रण n., Pañcad.)
burning chaff, L.
an elephant, L.
N. of one of the horses of the Sun, L. (cf. निर्णर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (555,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्झरः --रं A spring, waterfall, cataract, cascade, mountain-torrent; शीतं निर्झरवारि पानं Nāg. 4; R. 2. 13; Śānti. 2. 17, 21; 4. 6. --रः 1 Burning chaff. --2 An elephant. --3 A horse of the sun.
निर्झरः --रं A spring, waterfall, cataract, cascade, mountain-torrent; शीतं निर्झरवारि पानं Nāg. 4; R. 2. 13; Śānti. 2. 17, 21; 4. 6. --रः 1 Burning chaff. --2 An elephant. --3 A horse of the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0632-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्झर पु० निर् + भृ--अप् । १ पर्वतान्निःसूतजलप्रवाहे (झरणा) अमरः । २ सूर्याश्वे ३ तुमानले च मेदि० “भागीरथीनि- र्झरशीकराणाम्” कुमा० । “पृक्तस्तुषारैर्गिरिनिर्झराणाम्” रघुः । स कारणत्वेनास्त्यस्या अच् गौरा० ङीष् । ४ नद्याम् स्त्री शब्दर० । “जढाकटाहसम्भ्रमम्रमन्नि- लिम्पनिर्झरी” इत्यादि रावणकृतशिवस्तवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4093,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्झरः, पुं, (निर्झृणाति जीर्णीभवति उच्च- स्थानपतनादिति । निर् + झॄ + अच् ।) पर्व्वता- वतीर्णजलप्रवाहः । इति भरतः ॥ रुत्वा अन्यथा वा गिरौ जलप्रवाहः । इति मधुः ॥ पर्व्वताद्वेगेन पतज्जलं झोरा इति ख्यातम् । इति कोक्कटः ॥ तत्पर्य्यायः । झरः २ । इत्य- मरः । २ । ३ । ५ ॥ निर्झरी ३ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६४ । ८ । “सरितो निर्झरांश्चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान् ॥”) तज्जलगुणाः । लघुत्वम् । पय्यत्वम् । दीपन- त्वम् । कफनाशित्वञ्च । इति राजवध्मभः ॥ * ॥ (यथा च । “शैलसानुसवद्वारि प्रवाहे निर्झरो झरः । स तु प्रस्रवणश्चापि तत्रत्यं नैर्झरं जलम् ॥ नैर्झरं रुचिकृन्नीरं कफघ्नं दीपनं लघु । मधुरं कटुपाकञ्च वातं स्यादतिपित्तलम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥) सूर्य्यघोटकः । तुपानलः । इति मेदिनी । रे, १७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-892-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्झर" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें