🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:38:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रपात
prapāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खड़ी ढलान/गिरने का स्थान (2.3.4) अतट · भृगु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रपात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पहाड़ या चट्टान का ऐसा किनारा जिसके नीचे कोई रोक न हो । खड़ा किनारा जहाँ से गिरने पर कोई वस्तु बीच में न रुक सके । भृगु । अतट ।
२. एक प्रकार की उड़ान ।
३. एकबारगी नीचे गिरना ।
४. ऊँचे से गिरती हुई जलधारा । निर्झर । झरना । दरी ।
५. एकाएक । हमला । आकस्मिक आकम्रण (को॰) ।
६. किनारा । तट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-पात m. a partic. mode of flying, Pañcat.
springing forth, Var.
an attack, L.
starting off, setting out, departure, Kathās.
falling down, falling from (abl. or comp.) or into (loc. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
falling out (of teeth, hair &c.), Suśr.
discharge, emission, flow (of semen), VP.
letting fall (a glance on anything), Kum.
a steep rock, cliff, precipice, MBh.; Hariv. &c.
a steep bank or shore, L.
a cascade, waterfall, L.
प्र-पात &c. See प्र-√ पत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (682,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रपातः 1 Going forth or away, departure. --2 Falling down or into, a fall; मनोरथानामतटप्रपातः Ś. 6. 9; Ku. 6. 57. --3 A sudden attack. --4 A cascade, waterfall, the place over which water falls down; R. 2. 26. --5 A bank, shore. --6 A precipice, steep rock. --7 Falling out or loss, as in केशप्रपात. --8 Emission, discharge, efflux, as in वीर्यप्रपात. --9 Throwing oneself down from a rock. --10 A particular mode of flight. --Comp. --अंबु n. water falling from a rock.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0751-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रपात पु० प्रपतत्यस्मात् पत--अपा० घञ् । १ तटरहिते २ निर- वलम्बे ३ पर्वतस्थानभेदे अमरः । ४ निर्झरे ५ कूले च मेदि० यस्मात् पतने अवस्थानाय क्रियाभेदो न भवति ६ तादृशे स्थाने । भावे घञ् । ७ अवस्कन्दे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4471,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रपातः, पुं, (प्रपतत्यस्मादिति । प्र + पत् + “अक- र्त्तरि च कारके संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १९ । इति घञ् ।) निरवलम्बनपर्व्वतादिपार्श्वम् । आरडि इति ख्यातम् । यस्मात् पतने अव- स्थानक्रियाविशेषो नास्ति । तत्पर्य्यायः । अतटः २ भृगुः ३ । इत्यमरः । २ । ३ । ४ ॥ (यथा, देवीभागवते । ४ । ७ । ४९ । “मधु पश्यति मूढात्मा प्रपातं नैव पश्यति । करोति निन्दितं कर्म्म नरकात् न बिभेति च ॥”) निर्झरः । इति मेदिनी । ते, १२७ ॥ (भावे घञ् ।) अभ्यवस्कन्दः । कूलम् । इति हेम- चन्द्रः ॥ (उड्डीनगतिविशेषः । यथा, पञ्च- तन्त्रे । २ । ५७ । “अहं सम्पातादिकानष्टा- वुड्डीनगतिविशेषान् वेद्मि । उक्तञ्च । सम्पातञ्च प्रपातञ्च महापातं निपातनम् । चक्रं तिर्य्यक् तथा चोर्द्ध्वमष्टमं लघुसंज्ञकम् ॥” प्रपातनम् । यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने । ४० अध्याये । “तत्तु नस्यं देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेश- श्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरो- पघातनासारोगस्य शोषापबाहुकाकालज- वलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रवाधेषु इति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-276-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रपात" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें