🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:37:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शांति
śāṃti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शांति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शान्त]
१. वेग, क्षाभ या क्रिया का अभाव । किसी प्रकार की गीत, हलचल या उपद्रव का न होना । स्थिरता ।
२. नीरवता । स्तब्धता । सन्नाटा ।
३. चित का ठिकान होना । स्वस्थता । चैन । इतमानान । आराम ।
४. राग आदि का दूर होना । मनावेग, पीड़ा, शारीरिक उपद्रव्र या विकार आदि का न रह जाना ।—जैसे,—रागशांति, तापशांति, क्रोधशांति ।
५. जीवन का चेष्टा का रूक जाना । मृत्यु । मरण ।
६. चचलता का अभाव । धारता । गंभीरता । सोभ्यता ।
७. रागदि की निवृत्ति । वासनाआ से छुटकारा । तृष्णा का क्षय । विराग ।
८. एक गोपी का नाम ।
९. दुर्गा ।
१०. अशुभ या अनिष्ट का निवारण । अमंगल दूर करने का उपचार । जैसे,—ग्रहशांति, पापशांति, मूलशांति ।
११. क्षुधातृप्ति । क्षुधानिवृत्ति (को॰) ।
१२. सौभाग्य (को॰) ।
१३. युद्धादि का रूक जाना या न होना (को॰) ।
१४. सांत्वना । ढाढ़स (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शान्ति f. tranquillity, peace, quiet, peace or calmness of mind, absence of passion, averting of pain (शान्ति! शान्ति! शान्ति! may the three kinds of pain be averted!), indifference to objects of pleasure or pain, KaṭhUp.; MBh. &c.
alleviation (of evil or pain), cessation, abatement, extinction (of fire &c.), AV. &c. &c.
a pause, breach, interruption, Hcat.
any expiatory or propitiatory rite for averting evil or calamity, Br. &c. (cf. RTL. 346)
peace, welfare, prosperity, good fortune, ease, comfort, happiness, bliss, MBh.; R. &c.
destruction, end, eternal rest, death, Kāv.; Kathās.; BhP.
= शान्ति-कल्प, BhP.
Tranquillity &c. personified (as a daughter of Śraddhā, as the wife of Atharvan, as the daughter of Dakṣa and wife of Dharma), Hariv.; Prab.; Pur.
शान्ति m. N. of a son of Indra, MBh.
of Indra in the tenth Manv-antara, Pur.
of a Tuṣita (son of Viṣṇu and Dakṣiṇā), ib.
of a son of Kṛṣṇa and Kālindī, ib.
of a Ṛṣi, MBh.
of a son of Aṅgiras, ib.
of a disciple of Bhūti, MārkP.
of a son of Nīla and father of Su-śānti, VP.
(with Jainas) of an Arhat and Cakra-vartin, L.
of a teacher (also called रत्नाकर-श्˚), Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1064,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शांतिः f. [शम्-क्तिन्] 1 Pacification, allayment, alleviation, removal; अध्वरविघातशांतये R. 11. 1, 62. --2 Calmness, tranquillity, quiet, ease, rest, repose; स्मर संस्मृत्य न शांतिरस्ति मे Ku. 4. 17; Māl. 6. 1. --3 Cessation of hostility; Bv. 1. 125. --4 Cessation, stop. --5 Absence [] of passion, quietism, complete indifference to all worldly enjoyments; तदुपहितकुटुंबः शांतिमार्गोत्सुकोऽभूत् R. 7. 71. --6 Consolation, solace. --7 Settlement of differences, reconciliation. --8 Satisfaction of hunger. --9 An expiatory rite, a propitiatory rite for averting evil. --10 Good fortune, felicity, auspiciousness. --11 Exculpation or absolution from blame. --12 Preservation. --13 N. of Durgā. --Comp. --उदं, --उदकं, --जलं soothing or propitiatory water; Ś. 3. --कर, --कारिन् a. soothing, pacifying. --गृहं a room for rest or retirement. --होमः a sacrifice or burnt offering to avert or remove an evil; Ms. 4. 150.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1040-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शान्ति स्त्री शम--क्तिन् । १ कामक्रोधादिजये २ विषयेभ्यो मनसो निवाइणे अमरः । ३ उपद्रवनिवारणे ४ निवारणे च “यत्किञ्चिद्वस्तु संप्राप्य स्वल्पं वा यदि वा बहु । या तुष्टिर्जायते चित्ते सा शान्तिः कथ्यते बुधैः” पद्मपु० क्रियायो उक्ते ५ सन्तोषभेदे ६ दुर्गायाम् “सर्वज्ञा सर्ववेत्तृ- त्वात् शान्तित्वाच्छान्तिरुच्यते” देवीपु० । ७ पूजाहोम- जपदानादिद्वारा गोचरविलग्नादिस्थग्रहदौःस्थ्यदुः- स्वप्नादिसूचितैहिकानिष्टहेतुपापनिवृत्तौ च “यथा शस्त्रप्रहाराणां कवचं विनिवारकम् । तथा दैवोपघा- तानां शान्तिर्भवति वारणम्” मलमासधृतवाक्यम् । सा च मलमासेऽपि कार्य्या नैमित्तिकत्वात् “नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा । तथा तथैव कार्य्याणि [] न कालस्तु विधीयते” इति मल० त० वाक्यात् । अद्भु- तादिशान्तिश्च हेमाद्रिशान्तिकाण्डे शान्तिमयूस्रादौ दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5098-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शांति" आता है (42)
शम शांतिशमथ शांति । मनःशांतिप्रशम शमन । उपशम । शांतिप्रशमन शमन । शांतिअक्षोभ क्षोभ का अभाव । अनुद्वेग । शांति । दृढ़ता । धीरता । स्थिरतालयन विश्राम । लय । शांतिशन शांतिशांतता शांति । शमनचित्तनिर्वृति प्रसाद । हर्ष । प्रसन्नता । शांतिअमन शांति । चैन । आराम । इतमीनानशां शांतिथीता स्थिरता । शांतिथापणि स्थिरता । स्थापना । स्थैर्य । शांतिसामाधान शमन करने की क्रिया । शांतिअनुद्धर्ष उद्वेग का अभाव । शांतिशि शिवशमन यज्ञ के लिये होनेवाला पशुओं का बलि- दानसंच पु † ^१ संज्ञा पुं॰सहन सहने की क्रिया । बरदाश्त करनासंतोष मन की वह वृत्ति या अवस्था जिसमें मनुष्य अपनी वर्तमान दशा में ही पूर्णा…विश्राम अधिक समय तक कोई काम या परिश्रम करने के कारण थक जाने पर रुकना या ठहरना …तितिक्षा सरदी गरमी आदि सहने की सामर्थ्य । सहिष्णुतानिर्वृति संतोष । आनंदअशोच चिंता या परवाह का अभावशामन शमनअथर्व चौथा वेद । विशेष—इसके मंत्रद्रष्टा या ऋषि भृगु या अंगिरा गोत्रवाले थे …महाभारत एक परम प्रसिद्ध प्राचीन ऐतिहासिक महाकाव्य जिसमें कौरवों और पांडवों के …शीतीभाव शीतलतासंप्रसाद प्रसन्न करना । तुष्टीकरणशामनी दक्षिण दिशा जिसके अधिपति यम माने गए हैंप्रशांति ॰ स्ञी॰अनौद्धत्य उच्छृंखलता या दर्प का न होनाशाम्य शाम का भावनक्षत्रगण फलित ज्योतिष में कुछ विशिष्ट नक्षत्रों का अलग अलग समूह या गण । विशेष—ब…नागार्जुन एक प्राचीन बौद्ध महात्मा या बोधिसत्व जो माध्यमिक शाखा के प्रवर्तक थे ।…शं कल्याण । मंगलचैन आराम । सुख । आनंद । क्रि॰ प्र॰ — आना । — करना । देना । — पडना । — मीलन…आर्डर (सं॰ आँर्डर]थिरता पु संज्ञा स्त्री॰सियरी दे॰ 'सियरा'सुकून सन्नाटासुचितई † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें