🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:22:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संतोष
saṃtoṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संतोष संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्तोष]
१. मन की वह वृत्ति या अवस्था जिसमें मनुष्य अपनी वर्तमान दशा में ही पूर्णा सुख का अनुभव करता है; न तो किसी बात की कामना करता है और न किसी बात की शिकायत । हर हालत में प्रसन्न रहना । संतुष्टि । सब्र । कनायत । उ॰—गोधन, गजधन, बाजिधन और रतन धन खान । जब आवत संतोष धन सब धन धूरि समान । तुलसी (शब्द॰) । विशेष—हमारे यहाँ पातंजल दर्शन के अनुसार 'संतोष' योग का एक अंग और उसके नियम के अंर्तगत है । इसकी उत्पत्ति सात्विक वृत्ति से मानी गई है; और कहा गया है कि इसके पैदा हो जाने पर मनुष्य को अनंत और अखंड सुख मिलता है । पुराणानुसार धर्मानुष्ठान से सदा प्रसन्न रहना और दुःख में भी आतुर न होना संतोष कहलाता है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मानना ।—रखना ।—होना ।
२. मन की वह अवस्था जो किसी कामना या आवश्यकता की भली- भाँति पूर्ति होने पर होती है । तृप्ति । शांति । इतमीनान । जैसे,—पहले मेरा संतोष करा दीजिए, तब मैं आपके साथ चलूँगा ।
३. प्रसन्नता । सुख । हर्ष । आनंद । जैसे,—हमें यह जानकर बहुत संतोष हुआ कि अब आप किसी से वैमनस्य न करेंगे ।
४. अंगूठा और तर्जनी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-तोष m. (ifc. f(आ). ) satisfaction, contentedness with (instr. or loc.; ˚षं-√ कृ, ‘to be satisfied or contented’), MaitrUp.; MBh. &c.
Content (personified as a son of Dharma and Tuṣṭi and reckoned among the Tuṣitas q.v.), Prab.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1142,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संतोषः 1 Satisfaction, contentment; संतोष एव पुरुषस्य परं निधानं Subhāṣ. --2 Pleasure, delight, joy. --3 The thumb and fore-finger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्तोष पु० सम + तुष--करणादौ घञ् । १ धैर्य्ये २ स्व स्यो घ हेमचः । ३ सम्यक्तुष्टौ “सन्तोषमूलं हि सुखम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5211,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्तोषः, पुं, (सं + तुष + घञ् ।) सन्तुष्टिः । तत्- पर्य्यायः । धृतिः २ स्वास्व्यम् ३ । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, हितोपदेशे । “सन्तोषामृततृप्तानां यत् सुखं शान्तचेतसाम् कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संतोष" आता है (41)
तोष अघाने या मन भरने का भाव । तुष्टि । संतोष । तृप्तितुष्टि संतोष । तुप्तितृप्ति इच्छा पूरी होने से प्राप्त शांति और आनंद । संतोषपरितोष संतोष । तृप्तिउदंतिका संतोष । तृप्तिसौहित्य तृप्ति । संतोषनिर्वृति संतोष । आनंदतोषण तृप्ति । संतोषप्रतोष संतोष । तुष्टिपरितोषण परितुष्टि । संतोषपरितुष्टि परितुष्ट होने का भाव । संतुष्टता । संतोष । परितोषप्रतुष्टि संतोष । संतुष्टि । तृप्तिप्रसन्नता तुष्टि । संतोषअघाउ पु † संज्ञा पुं॰ संतुष्ट या तृप्त होने का भाव । संतोष । तृप्तिथीती संतोष । ढाढ़स । स्थिरतासब्र संतोष । घैर्य । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना ।—रखना । मुहा॰—सब्र करना = (१) ध…कनाअत संतोषआसूदगी तुप्ति । संतोषदिलजमई इतमीनान । तसल्ली । संतोष । क्रि॰ प्र॰—करना ।—कराना ।—रखनारघ्रती संतोष । सब्रइतमीनान विश्वास । दिलजमई । संतोषखतिरजमा संतोष । इतमीनाना तसल्ली । क्रि॰ प्र॰—रखना या होनातुष्टता संतोष । प्रसन्नताबुझरिया † संज्ञा स्त्री॰ शांति । संतोष । बुझारतवत खेदअवन प्रीणन । प्रसन्न करनाबोध भ्रम या अज्ञान का अभाव । ज्ञान । जानकारी । जानने का भावराधन साधने की क्रीया । साधनाअभिनंदन आनंदपर्याप्ति अंत । समाप्तिधीरता चित्त की स्थिरता । मन की दृढ़ता । धैर्यअभिरति अनुराग प्रीतिधाप दूरी की एक नाप जो प्रायः एक भील को और कहीं दो मील की मान जाती हैपोस पालने की कृतज्ञता । पालनेवाले के साथ प्रेम या हेलमेल । जैसे,—कुत्ते बह…करार नदी का ऊँचा किनारा जो जल के काटने से बनता हैतीहा † ^१ संज्ञा पुं॰सेरी पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ रथ्या । वीथी । तंग गलीखातिरी संमान । आदर । आव- भगततसल्ली ढारस । सांत्वना । आश्वासनसहनशीलता सहनशील होने का भावतृष्णात्क्षय इच्छा का समाप्त होना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें