🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:42:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तृप्ति
tṛpti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तृप्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. इच्छा पूरी होने से प्राप्त शांति और आनंद । संतोष । उ॰—फिरत वृथा भाजन अवलोकत सूने सदन अजान । तिहिं लालच कबहुँ कैसेहुँ तृप्ति न पावत प्रान ।—सूर (शब्द॰) ।
२. प्रसन्नता । खुशी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृप्ति f. satisfaction, contentment, RV. viii, 82, 6 (˚प्ति) and ix, 113, 10; AV. &c.
disgust, Suśr. i, 24, 2
तृप्ति m. N. of a Gandharva, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृप्तिः f. [तृप्-क्तिन्] 1 Satisfaction, contentment; R. 2. 39, 73; 3. 3; Ms. 3. 271; Bg. 10. 18. --2 Satiety, disgust. --3 Pleasure, gratification. --4 (Ved.) Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0544-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृप्ति त्रि० तृप--क्तिन् । भोजनादिना आकाङ्क्षितानिवृत्तौ “वार्घीणसस्य मांसेम तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी” मनुः “तस्या- लमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3346,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृप्तिः, स्त्री, (तृप प्रीणने + भावे क्तिन् ।) भक्ष- णादिनाकाङ्क्षानिवृत्तिः । तत्पर्य्यायः । सौहि- त्यम् २ तर्पणम् ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ५६ ॥ प्रीणनम् ४ आसितम्भवम् ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । १ । २० । “श्रुतान्यन्यानि सर्व्वज्ञ ! तन्मुखान्निःसृतानि च । नैव तृप्तिं व्रजामोऽद्य सुधापानेऽमरा यथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-644-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तृप्ति" आता है (20)
तोष अघाने या मन भरने का भाव । तुष्टि । संतोष । तृप्तिपरितोष संतोष । तृप्तिप्रीति वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्तिउदंतिका संतोष । तृप्तितोषण तृप्ति । संतोषप्रतुष्टि संतोष । संतुष्टि । तृप्तिसंप्रिय परितोष । तृप्तिपरितृप्ति अघाना । संतु्ष्टि । तृप्तिछक तृप्ति । परिपूर्णताअघाउ पु † संज्ञा पुं॰ संतुष्ट या तृप्त होने का भाव । संतोष । तृप्तिनिसा पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ संतोष । तृप्तिप्री प्रीति । प्रेमसंतोष मन की वह वृत्ति या अवस्था जिसमें मनुष्य अपनी वर्तमान दशा में ही पूर्णा…आघ्राण सूँघना । बास लेनाआप्यायन बुद्धि । वर्धनपर्याप्ति अंत । समाप्तिसंतुष्टि संतुष्ट होने का भावधाप दूरी की एक नाप जो प्रायः एक भील को और कहीं दो मील की मान जाती हैसेरी पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ रथ्या । वीथी । तंग गलीमनुहार वह विनती जो किसी का मान छुड़ाने या क्रोध शांत के के उसे प्रसन्न करने क…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें