🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:07:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तर्पण
tarpaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तृप्त करना (3.2.4) प्रीणन · अवन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तर्पण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ तर्पणीय, तर्पित, तर्पी]
१. तृप्त करने की किया । संतुष्ट करने का कार्य ।
२. कर्मकांड की एक क्रिया जिसमें देव, ऋषि और पितरौ को तुष्ट करने के लिये हाथ या अरसे से पानी दैते हैं । विशेष— मध्याह्न स्नान के पीछे तर्पण करने का विधान है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
३. यज्ञ की अग्नि का इँधन (को॰) ।
४. भोजन । आहार(खो॰) ।
५. आँख में तेल डालना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्पण mf(ई)n. id., Suśr. (cf. घ्राण-)
तर्पण m. n. N. of a plant, iv, 5, 13 and 18; 16, 3
तर्पण n. satiety, MBh. xiv, 673
satiating, refreshing (esp. of gods and deceased persons [cf. ऋषि-, पितृ-] by presenting to them libations of water; a particular ceremony performed with a magical Mantra, Sarvad.; cf. RTL. p. 394 and 409), PārGṛ. iii, 3, 11; Mn. iii, 70; Yājñ. i, 46; MBh. xiii &c.
gladdening (ifc.), BhP. iii, 1, 27
तर्पण n. refreshment, food, AV. ix, 6, 6; MBh. xviii, 269 and 275; Car.; Pāṇ. ii, 3, 14, Kāś.; Hcat. (ifc. f(आ). )
तर्पण n. fuel, L.
(satiating i.e.) filling the eyes (with oil &c.), Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (440,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्पणं See under तृप्.
तर्पण a. [तृप्-णिच् वा ल्युट्] Satisfying, pleasing, refreshing. --णं 1 Pleasing, satisfying. --2 Satisfaction, pleasure. --3 Satiety, fulness. --4 One of the five daily Yajñas (performed by men), presenting libations of water to the Manes of the deceased ancestors (पितृयज्ञ). --5 Fuel for the sacred fire. --6 Food. --7 Filling the eyes with oil &c. --Comp. --इच्छुः an epithet of Bhīṣma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0533-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तर्पण न० तृप--णिच् वा ल्युट् । १ तृप्तौ २ प्रीणने च अमरः ३ यज्ञकाष्ठे हेमच० । स्नातकादिभिःप्रत्यहं कर्तव्ये पञ्चमहा- यज्ञान्तर्गते ४ महायज्ञभेदे स च पितृयज्ञः । पितॄणां तृ- प्तिहेतुत्वादस्य तथात्वम् तत्प्रकारः आ० त० उक्तो यथा “तद्द्विविधं प्रधानमङ्गञ्च । तत्राद्यमाह शातातपः “तर्पणन्तु शुचिः कुर्य्यात् प्रत्यहं स्नातको द्विजः । देवेम्यश्च ऋषिभ्यश्च पितृभ्यश्च यथाक्रमम्” । विधवामधि- कृत्य काशीखण्डम् “तर्पणं प्रत्यहं कार्य्यं भर्त्तुः कुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादि- पूर्वकम्” । द्वितीयन्तु ब्रह्माण्डपुराणीयम् “नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं स्नानमिष्यते । तर्पणन्तु भवे- त्तस्य अङ्गत्वेन व्यवस्थितम्” । तर्पणाकरणे दोषमाह योगियाज्ञवल्क्यः “नास्तिक्यभावाद्यश्चापि न तर्पयति वै सुतः । पिवन्ति देहरुधिरं पितरो वै जलार्थिनः” । तर्पणमधिकृत्य ब्रह्मपुराणम् “तस्मात् सदैव कर्त्तव्य- मकुर्वन् महतैनसा । युज्यते ब्राह्मणः कुर्वन् विश्वमेत- द्बिभर्त्ति हि” । शङ्खलिखितौ “नेष्टकारचिते स्थाने पितृंस्तर्पयेत्” । मार्कण्डेयपुराणम् “यच्च सर्व्वाय नोत्सृष्टं यच्चाभोज्यनिपानजम् । तद्वर्ज्यं सलिलं तात! सदैव पितृकर्मणि” । विष्णुः “स्रात- श्चार्द्रवासा दैवपितृतर्पणमम्भःस्थ एव कुर्य्यात् । परि- वर्त्तितवासाश्चेत्तीर्थमुत्तीर्य्य” । अत्रापि तीर्थे विशेष- माह मत्स्यपुराणे “तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थै- स्तीर्थवासिभिः । सदा न हस्तेनैकेन गृहे श्राद्धं समिष्यते” । अत्र जलस्थैरित्यनेन स्थलस्थानामपि जल- स्थत्वं नियम्यते । ततश्च “अन्तरुदक आचान्तोऽन्तरेव [] पूतो भवति । बहिरुदके आचान्तो बहिरेव पूतो भवति तस्मादन्तरेकं वहिरेकञ्च पादं कृत्वा आचामेत् सर्वत्र शुद्धो भवति” इति पैठीनसिवचनात् जलस्थैक- चरणकृताचमनेनोभयकर्म्मार्हत्वात् तर्पणकाले तीर्थे जलैकचरणेन भवितव्यम् अन्यत्र त्वनियमः । तद्रूपाणां जले तर्पणमनिषिद्धमिति । स्थलस्थतर्पणे आग्नेय- पुराणम् “प्रागग्रेषु सुरांस्तृप्येन्मनुष्यांश्चैव मध्यतः । पितॄंश्च दक्षिणाग्रेषु दद्यादिति जलाञ्जलीन्” । अशु- चिदेशे तु विष्णुः “यत्राशुचिस्थलं वा स्यादुदके देवता- पितृन् । तर्पयेत्तु यथाकाममप्सु सर्वं प्रतिष्ठितम्” । वृहस्पतिः “ब्रह्मयज्ञप्रसिद्ध्यर्थं विद्याञ्चाध्यात्मिकीं जपेत् । जप्त्वाथ प्रणवं वापि ततस्तर्पणमाचरेत्” । एतच्च तर्पणं ब्रह्मयज्ञानन्तरं छन्दोगेतरपरम् । तेषान्तु वैश्रवणाय चोपजाय इत्यन्तसूर्य्योपस्थानानन्तरं गोभि- लेन तर्पणाभिघानात् । “आप्लवने तु संप्राप्ते तर्पणं तदनन्तरम्” । “गायत्रीञ्च जपेत् पश्चात् स्वाध्यायञ्चैव शक्तितः” । आप्लवने तु संप्राप्ते गायत्रीं जपतः पुरा । तर्पणं कुर्वतः पश्चात् स्नानमेव वृथा भवेत्” इति- गोभिलीयवचनाभ्याञ्च । दक्षः “प्रादेशमात्रमुद्धृत्य सलिलं प्राङ्मुखः सुरान् । उदङ्मनुष्यांस्तृप्येत पितृन् दक्षिणतस्तथा । अग्रैस्तु तर्पयेद्देवान् मनुष्यान् कुशमध्यतः । पितृंस्तु कुशमूलाग्रे विघिः कौशो यथाक्रमम्” । एवञ्च “गोशृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये जलं क्षिपेत्” इति यमवचनस्थगोशृङ्गपदं प्रादेश- मात्रपरम् । उद्धृतोदके तु हारीतः “पात्राद्वा जलमादाय शुचौ पात्रान्तरे क्षिपेत् । जलपूर्णेऽथ वा गर्त्ते न स्थाने तु विवर्हिषि” । अत्र यद्धि यदुपक्रम्य श्रुतं यच्च येन समं समभिव्याहृतं तदेव तत्रैवाङ्गं नान्य- दिति बोध्यं तदङ्गं इतरत्समभिव्याहारप्रकरणाभ्या- मिति गोतमसूत्रात् तेन पद्मपुराणीयस्नाने तदुक्तमेव तर्पणम् । “तद्यथा व्रह्माणं तर्पयेत् पूर्वं विष्णुं रुद्रं प्रजापतिम् । देवायक्षास्तथा नाग
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तर्पण" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें