🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आप्यायन
āpyāyana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आप्यायन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि, आप्यायित]
१. बुद्धि । वर्धन ।
२. तृप्ति । तर्पण ।
३. एक अवस्था से दूसरी अवस्था को प्राप्त होना । एक रूप से दूसरे रूप में जाना; जैसे — दूध में खट्टा पदार्थ पडने से दहि जमना ।
४. मृत धातु को शहद, सुहागे, घी आदि के संयोग से जागाना या जीवित करना । क्रि॰ प्र॰— करना ।— होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-प्यायन mfn. causing fulness or stoutness, Suśr.
increasing welfare, gladdening, L.
आ-प्यायन (अम्), n. the act of making full or fat, Suśr.
satiating
satisfying, refreshing, pleasing, Mn.
increasing, causing to thrive, MBh.
causing to swell (the Soma), ŚBr. &c.
satiety, satisfaction
advancing
anything which causes corpulency or good condition
strengthening medicine, Suśr.
corpulency, growing or being fat or stout
gladness, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (144,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आप्यायन a. Causing fulness or stoutness, promoting welfare. --नं, --ना [प्याय्-ल्युट्] 1 The act of making full or fat. --2 Satisfying, refreshing, pleasing. --3 Satisfaction, satiety: देवस्याप्यायना भवति Pt. 1. --4 Advancing, promoting. --5 Corpulency, growing fat or stout. --6 Anything which causes corpulency or good condition. --7 A strengthening medicine. --8 Pouring water on Soma and thus causing it to swell. --Comp. --शील a. satisfying.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0246-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप्यायन न० आ + प्याय--ल्युट् । १ वृद्धौ, २ प्रीतौ च । णिच् ल्युट् । ३ तर्पणे प्रीणने ४ वर्द्धने च “अग्नेः सोमयमाभ्यां च कृत्वाप्यायनमादितः” मनुः । ल्यु । ५ प्रीणनकर्त्तरि त्रि० । “पितृप्रसादमिच्छेयं तप आप्यायनं पुनः” भा० व० प० ८३ अ० । “दैवं हि पितृकार्य्यस्य पूर्व्वमाप्यायनं स्मृतम्” मनुः तन्त्रोक्ते ६ दीक्षणीयमन्त्रसंस्कारभेदे “मन्त्राणां दश- कथ्यन्ते संस्काराः सिद्धदायिनः । जननं जीवनं पश्चा- त्ताडनं बोधनं तथा । अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने तथा । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंक्रियाः” इति विभज्य । “कुशीदकेन मन्त्रेण प्रत्यर्ण्णं प्रोक्षणं मनोः । तेन मन्त्रेण विधिवदेतदाप्यायनं मतम्” शा० ति० उक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0750,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप्यायनं, क्ली, (आङ् + प्याय् + ल्युट् ।) तर्पणं । प्रीणनं । तृप्तिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा महाभारते, -- “पितृप्रसादमिच्छेयं तव चाप्यायनं पुनः” । यथा मनुः, ३ । २१३, ३ । २०३ । “लोकस्याप्यायनेयक्तान् श्राद्धदेवान् द्विजोत्तमान् ।” [] “देवकार्य्याद्विजातीनां पितृकार्य्यं विशिष्यते । देवं हि पितृकार्य्यस्य पूर्व्वमाप्यायनं स्मृतं” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-179-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें