🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:55:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तृप्ति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृप्ति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृप्ति

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृप्ति
तृप्ति
tṛpti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तृप्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. इच्छा पूरी होने से प्राप्त शांति और आनंद । संतोष । उ॰—फिरत वृथा भाजन अवलोकत सूने सदन अजान । तिहिं लालच कबहुँ कैसेहुँ तृप्ति न पावत प्रान ।—सूर (शब्द॰) ।
२. प्रसन्नता । खुशी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृप्ति f. satisfaction, contentment, RV. viii, 82, 6 (˚प्ति) and ix, 113, 10; AV. &c.
disgust, Suśr. i, 24, 2
तृप्ति m. N. of a Gandharva, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृप्तिः f. [तृप्-क्तिन्] 1 Satisfaction, contentment; R. 2. 39, 73; 3. 3; Ms. 3. 271; Bg. 10. 18. --2 Satiety, disgust. --3 Pleasure, gratification. --4 (Ved.) Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0544-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृप्ति त्रि० तृप--क्तिन् । भोजनादिना आकाङ्क्षितानिवृत्तौ “वार्घीणसस्य मांसेम तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी” मनुः “तस्या- लमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3346,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृप्तिः, स्त्री, (तृप प्रीणने + भावे क्तिन् ।) भक्ष- णादिनाकाङ्क्षानिवृत्तिः । तत्पर्य्यायः । सौहि- त्यम् २ तर्पणम् ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ५६ ॥ प्रीणनम् ४ आसितम्भवम् ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । १ । २० । “श्रुतान्यन्यानि सर्व्वज्ञ ! तन्मुखान्निःसृतानि च । नैव तृप्तिं व्रजामोऽद्य सुधापानेऽमरा यथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-644-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तृप्ति" आता है (20)
तोष अघाने या मन भरने का भाव । तुष्टि । संतोष । तृप्तिपरितोष संतोष । तृप्तिप्रीति वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्तिउदंतिका संतोष । तृप्तितोषण तृप्ति । संतोषप्रतुष्टि संतोष । संतुष्टि । तृप्तिसंप्रिय परितोष । तृप्तिपरितृप्ति अघाना । संतु्ष्टि । तृप्तिछक तृप्ति । परिपूर्णताअघाउ पु † संज्ञा पुं॰ संतुष्ट या तृप्त होने का भाव । संतोष । तृप्तिनिसा पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ संतोष । तृप्तिप्री प्रीति । प्रेमसंतोष मन की वह वृत्ति या अवस्था जिसमें मनुष्य अपनी वर्तमान दशा में ही पूर्णा…आघ्राण सूँघना । बास लेनाआप्यायन बुद्धि । वर्धनपर्याप्ति अंत । समाप्तिसंतुष्टि संतुष्ट होने का भावधाप दूरी की एक नाप जो प्रायः एक भील को और कहीं दो मील की मान जाती हैसेरी पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ रथ्या । वीथी । तंग गलीमनुहार वह विनती जो किसी का मान छुड़ाने या क्रोध शांत के के उसे प्रसन्न करने क…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृप्तिउमा-कोश तृप्ति: इच्छा पूरी होने से प्राप्त शांति और आनंद । संतोष 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृप्ति 📚 ➤ इच्छा पूरी होने से प्राप्त शांति और आनंद । संतोष उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृप्ति 📚इच्छा पूरी होने से प्राप्त शांति और आनंद । संतोष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬