🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:27:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अथर्व
atharva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अथर्व संज्ञा पुं॰ [सं॰ अथर्वन्] चौथा वेद । विशेष—इसके मंत्रद्रष्टा या ऋषि भृगु या अंगिरा गोत्रवाले थे जिस कारण इसको 'भृर्ग्वांगिरस' और 'अथर्वांगिरस' भी कहते हैं । इसमें ब्रह्मा के कार्य का प्रधान प्रतिपादन होने से इसे 'ब्रह्मादेव' भी कहते हैं । इस वेद में यज्ञकर्में का विधान बहुत कम है । शांति, पोष्टिक अभिचार आदि प्रतिपादन विशेष है । प्रायश्चित, तंत्र, मंत्र आदि इसमें मिलते हैं । इसकी नौ शाखाएँ थीं—पैप्यला, दांता, प्रदांता, स्नौता, ब्रह्मादावला, शौनकी, देविदर्शती और चरण विद्या । कहीं कहीं इन नौं शाखाओं के नाम इस प्रकार हैं— पिप्पलादा, शौनकीया, दामोदा, तोतायना, जाजला, ब्रह्मप— लाशा, कौनखिना, देवदर्शिना और चारण विद्या । इन शाखाओं में से आजकल केवल शौनकीय मिलती है जिसमें २० कांड, १११ अनुवाक, ७३१ सूक्त और ४७९३ मंत्र हैं । पिप्पलाद शाखा की संहिता प्रोफेसर बुलर को काश्मीर में भोजपत्र पर लिखी मिलि थी पर वह छपी नहीं । इसका उपवेद धनुर्वेद है । इसके प्रधान उपनि्षद् प्रश्न, मुंडक और मांडूक्य हैं । इसका गोपथ ब्राह्मण आजकल प्राप्त है । कर्मकांडियों को इस वेद का जानना आवश्यक है ।
२. अथर्ववेद का मंत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अथर्व (in comp. for अथर्वन्).
2. अथर्व m. N. of Brahmā's eldest son (to whom he revealed the Brahma-vidyā), MuṇḍUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अथर्वः = अथर्वन् below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0039-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अथर्व्व [न्] क्ली, (अथ लोकमङ्गलाय अर्ब्ब्यते प्रस्तू- यते यत् अथ + अर्ब्ब + कर्म्मणि अनिप् शकान्ध्वा- दित्वात् पररूपं । मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्य्ये- ष्वथो अथ इत्यमरः) वेदविशेषः । इति मेदिनी ॥ तत्तु चतुर्थवेदः नवशाखायुक्तः । अस्य विवरणं वेदशब्दे द्रष्टव्यं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-032-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें