🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पूर
pūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दारु अगर । दाहगुरु ।
२. बाढ़ ।
३. धाव पूरा होना या भरना । व्रणसंशुद्धि ।
४. प्राणायाम में पूरक की क्रिया । विशेष—दे॰ पूरक ।
५. प्रवाह । धारा । उ॰— जमुना पूर परम सुखदायक । दरस परस सरसत ब्रजनायक ।—घनानंद, पृ॰ १८७ ।
६. खाद्यविशेष । एक प्रकार का पक्वान्न (को॰) ।
७. जलाशय । तालाब (को॰) ।
८. नीबू । बिजौरा नींबू (को॰) ।
पूर २ वि॰ [सं॰ पूर्णा]
१. दे॰ पूर्ण ।
२. वे मसाले या दूसरे पदार्थ जो किसी पकवान के भीतर भरे जाते हैं । जैसे, समोसे का पूर ।
पूर ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पूला]
१. घास आदि का बँधा हुआ मुट्ठा । पूला । पूलक ।
२. फसल की उपज की तीन बराबर बराबर राशियाँ जिनमें से एक जमींदार और दो तिहार्ह काश्तकार लेता है । तीकुर । तिकुर ।
३. बैलगाड़ी के अगल बगल का रस्सा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर mfn. (√ पॄ, Caus.) filling, making full (cf. पाणि-)
fulfilling, satisfying (cf. काम-)
पूर m. the act of filling, fulfilling &c., Kāv.; Pur.
the swelling or rising of a river or of the sea, a large quantity of water, flood, stream (also met. = abundance, high degree, esp. ifc.), Kāv.; Suśr. &c.
a cake, R. (cf. घृत-)
a kind of breath-exercise = पूरक below, BhP.
the cleansing of a wound, L. (cf. पूरण)
the citron tree (= बीज-पूर), L.
पूर n. a kind of incense, L.
bdellium, L.
पूर mf(आ)n. a sort of unleavened cake fried with ghee or oil, W. (cf. पूरिका below).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (641,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूरः [पूर्-क] 1 Filling, making full. --2 Satisfying, pleasing, making content. --3 Pouring in, supplying; अतैलपूराः सुरतप्रदीपाः Ku. 1. 10. --4 The swelling or rising of a river or of the sea, flood; R. 3. 17. --5 A stream or flood in general; अंबु˚ ब ष्प˚, शोणित˚ &c. --6 A piece of water, lake, pond. --7 The healing or cleansing of wounds. --8 A kind of cake. --9 Drawing in breath slowly through the nose. --10 The citron tree. --रं A kind of incense --Comp. --उत्पीडः a flood or excess of water; पूसेत्पींड तडागस्य परीदाहः प्रतिक्रिया U. 3. 29.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0715-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर पूर्त्तौ प्रीणने च दिवा० आत्म० सक० सेट् । पूर्य्यते अपूरि- अपूरिष्ट । पुपूरे ईदित् । पूर्णः ।
पूर पूर्त्तौ प्रीणने चु० उभ० सक० सेट् । पूरयति अपूपुरत् त । पूरितः ।
पूर पु० पूर--क । १ जलसमूहे २ खाद्यभेदे ३ व्रणशुद्धौ च मेदि० ४ दाहागुरुणि न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4396,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर, ई य ङ पूर्त्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०- आत्म०-सक०-सेट् । निष्ठायामनिट् ।) दीर्घी । ई, पूर्णः । य ङ, पूर्य्यन्ते पितरस्तञ्चेति हला- युधः । पूर्त्तिरिहाप्यायनम् । इति दुर्गादासः ॥
पूर, क पूर्त्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) दीर्घी । क, पितॄन् पूरयति श्राद्धे हव्यैः कव्यैश्च यः सदा । इति हलायुधः ॥ इति दुर्गादासः ॥
पूरं, क्ली, (पूरयति सौगन्धेनेति । पूर + कः ।) दाहागुरु । इति राजनिर्घण्टः ॥
पूरः, पुं, (पूरयतीति । पूर + कः ।) जलसमूहः । (यथा, रघौ । ३ । १७ । “महोदधेः पूर इवेन्दुदर्शनात् गुरुः प्रहर्षः प्रबभूव नात्मनि ॥”) व्रणसंशुद्धिः । खाद्यविशेषः । इति मेदिनी । रे, ६० ॥ (प्राणायामादिकर्त्तुर्नासारन्ध्रेण बहिः- पवनाकर्षणम् । यथा, भागवते । ३ । २८ । ९ । “प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथास्थिरमचञ्चलम् ॥” बीजपूरः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “बीजपूरो मातुलुङ्गः सुफलः फलपूरकः । लुङ्गुधः पूरकः पूरो बीजपूर्णोऽम्बुकेशरः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-218-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें