🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:46:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरुण
aruṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हल्का लाल (1.5.16)
सूर्य के सारथी के नाम (1.3.36) सूरसूत · अनूरु · काश्यपि · गरुडाग्रज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरुण १ वि॰ पु॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ अरुणा] लाल । रक्त ।
अरुण २ संज्ञा पुं॰
१. सूर्य ।
२. सूर्य का सारथी ।
३. गुड़ ।
४. ललाई जो संध्या के समय पश्चिम मे दिखलाई पड़ती है ।
५. एक दानव का नाम ।
६. एक प्रकार का कुष्ठ रोग ।
७. पुन्नाग वृक्ष ।
८. गहरा लाल रंग ।
९. कुमकुम ।
१०. सिंदूर ।
११. एक देश ।
१२. बारह सूर्यो में से एक सूर्य । माघ महिने का सूर्य ।
१३. एक आचार्य का नाम जो उद्दालक ऋषि के पिता थे
१४. एक जहरीला क्षुद्र जंतु [को॰] ।
१५. एक झील जो हिमालय के इस पार है । १६ । सोना । स्वर्ण [को॰] । १७ । एक प्रकार का पुच्छल तारा । विशेष—इनकी चोटियाँ चँवर की सी होती हैं । ये कृष्ण अरुण वर्ण के होते हैं । इनका फल अनिष्ट है । ये संख्या में ७७ हैं और वायुपुत्र भी कहलाते हैं । यौ॰—अरुणलोचन ।अरुणात्मज ।अरुणोदय । अरुणोपल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुण mf(आ [RV. v, 63, 6, &c.] or ई [RV. x, 61, 4, & (nom. pl. अरुणयस्), 95, 6])n. (√ ऋ, Uṇ.), reddish-brown, tawny, red, ruddy (the colour of the morning opposed to the darkness of night), RV. &c.
perplexed, L.
dumb, L.
coarse (as food), Jātakam.
full of, mixed with (instr. or comp.), ib.
अरुण m. red colour, BhP.
the dawn (personified as the charioteer of the sun), Mn. x, 33, &c.
the sun, Śāk.
a kind of leprosy (with red [cf. AV. v, 22, 3 and vi, 20, 3] spots and insensibility of the skin), L.
a little poisonous animal, Suśr.
the plant Rottleria Tinctoria, L.
molasses, L.
N. of a teacher, TS.; ŚBr.; TBr.
of the composer of the hymn, RV. x, 91 (with the patron. Vaitahavya), RAnukr.
of the Nāga priest Āṭa, PBr.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of the Daitya Mura, ib.
of an Asura, MBh. xvi, 119 (v.l. वरुण), of the father of the fabulous bird Jaṭāyu, MBh. iii, 16045
(अरुण) m. N. of a pupil of Upaveśi (cf. अरुणm. above), ŚBr. xiv
अरुण (आस्), m. pl. N. of a class of Ketus (seventy seven in number), VarBṛS.
अरुण m. (named as the composers of certain Mantras), Kāṭh.
अरुण (अम्), n. red colour, RV. x, 168, 1, gold, AV. xiii, 4, 51
अरुण m. a ruby, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुण a. (णा, --णी f.) [ऋ-उनन्; cf. Uṇ. 3. 60] 1 Reddish brown, tawny, red, ruddy (of the colour of the morning as opposed to the darkness of night); प्रत्याख्यातविशेषकं कुरबकं श्यामावदातारुणं M. 3. 5; नयनान्यरुणानि घूर्णयन् Ku. 4. 12. --2 Perplexed, embarrassed. --3 Dumb. --णः 1 Red colour, the colour of the dawn or morning twilight. --2 The dawn personified as the charioteer of the sun; आविष्कृतारुणपुरःसर एकतोर्कः Ś. 4. 1, 7. 4; विभावरी यद्यरुणाय कल्पते Ku. 5. 44; R. 5. 71. [Aruṇa is represented as the elder brother of Garuḍa, being the son of Vinatā by Kaśyapa. Vinatā prematurely hatched the egg and the child was born without thighs, and hence he is called Anūru ‘thighless’, or Vipāda ‘footless.’ He cursed his mother that since she had brought him forth before the due season she would be a slave to her rival Kadrū; but at her earnest entreaties, he modified the curse and said that her next son would deliver her from bondage. Aruṇa now holds the office of the charioteer of the sun. His wife was Śyenī, who bore him two sons Sampāti and Jaṭāyu]. --3 The sun; रागेण बालारुणकोमलेन Ku. 3. 30, 5. 8; संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः R. 5. 69; Ś. 1. 32. --4 A kind of leprosy with red spots and insensibility of the skin. --5 A little poisonous creature. --6 N. of a plant पुंनाग; also a synonym of अर्क q. v. --7 Molasses (गुड) --8 N. of a peak of the Himālaya situated to the west of Kailāsa. --9 N. of one of the 12 Ādityas, the one presiding over Māgha. --णा 1 N. of several plants (a) अतिविषा (Mar. अतिविख); (b) Madder (मंजिष्ठा); (c) त्रिवृत् commonly called Teori; (d) a black kind of the same (श्यामाका); (e) bitter apple (इंद्रवारुणी); (f) the Guñja plant that yields the red and black berry (गुंज) used as a weight by jewellers &c. (g) मुंडतिक्ता. --2 N. [] of a river. --णी 1 A red cow (Nir.). --2 The early dawn. --णं 1 Red colour. --2 Gold. --3 Saffron. --Comp. --अग्रजः N. of Garuḍa (अरुणः अग्रजो यस्य). --अनुजः, --अवरजः N. of Garuḍa, younger brother of Aruṇa. --अर्चिस् m. the sun. --अश्व a. having red horses, epithet of the Maruts. --आत्मजः {1} son of Aruṇa, N. of Jaṭāyu. {2} N. of Saturn, Sāvarṇi Manu, Karṇa, Sugrīva, Yama and the two Aśvins. --(जा) N. of Yamunā and Tāptī. --ईक्षण a. red-eyed. --उदकं N. of a lake. --(का) N. of a river. --उदयः break of day, dawn; चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते. --उपलः a ruby. --कमलं a red lotus. --ज्योतिस् m. N. of Śiva. --दूर्वा reddish fennel. --प्रिय a. ‘beloved of red flowers and lotuses’, N. of the sun. --(या) {1} the sun's wife. {2} shadow. --प्सु a. [अरुणं प्सु रूपं यस्य] Ved. of reddish shape or colour. --बभ्रु a. reddish-yellow. --युज् a. furnished with red rays of light, epithet of the dawn. --लोचन a. red-eyed. --(नः) a pigeon. --सारथिः ‘having Aruṇa for his charioteer,’ the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0162-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुण पु० ऋ--उनन् । १ सूर्य्ये, २ सूर्य्यसारथौ, ३ गुडे, ४ स- न्ध्यारागे ५ निःशब्दे, ६ दानवभेदे ७ कुष्ठभेदे, ८ पुन्नाग- वृक्षे । ९ अव्यक्तरागे १० कृष्णमिश्रितरक्तवर्णे च ११ तद्वति त्रि० । १२ कुङ्कुमे, १३ सिन्दूरे च न० । १४ मञ्जिष्ठायाम् १५ श्यामाकायाम्, १६ अतिविषायाम् १७ नदीभेदे १८ कदम्बपुष्पायाञ्च स्त्री । १९ त्रिवृतायां मेदि० २० इन्द्रवारुण्याम् २१ गुञ्जायां राजनि० २२ मुण्ड- तिक्तायाम् च स्त्री । तत्र अनूरौ ‘विभावरी यद्यरुणाय कल्पते कुमा० “यावत् प्रतापनिधिराक्रमते न भानुरह्नाय तावद- रुणेन तमोनिरस्तम्” रघुः । “तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च [] महाबलः अंरुणश्चारुणिश्चैव विनतायाः सुताः स्मृताः” हरि० “अरुणोगरुडभ्राता जवापुष्पसमप्रभः । योगानाञ्चैव सर्वेषां साध्यानामधिपः कृतः” हरिव० । “तदुत्पत्त्यादिकथा अनू- रुशब्दे” १९१ उक्ता । सूर्य्ये “संसृज्यते सरिजैररुणा- शुभिन्नैः” रघुः “रागेण बालारुणकोमलेन” कुमा० । वर्ण्णे तद्वति च “नयनान्यरुणानि घूर्णयन्” कुमा० “अरुणपुष्पाणि फाल्गुनानि” शत० ब्रा० । “दधत् सन्ध्यारुणव्योमस्फुरत्ता- रानुकारिणीः” माघः । द्वादशादित्यमध्ये माघमासाधिपे २३ आदित्यभेदे “अरुणो माघमासे वै” आदित्यहृदयम् विवरणमादित्यशब्दे । २४ देशभेदे पु० । धूमादि० वुञ् । आरुणकः तद्भवे त्रि० गुणवचनात् भावे इमनिच् अरुणिमा पु० ष्यञ् आरण्यम् न० । तल् अरुणता स्त्री त्व अरुणत्वम् न० । रक्तादिवर्णे । अपत्ये इञ् । आरुणिः जटायौ सूर्य्य- पुत्रेमन्दे यमे कर्णेवैवस्वतमनौ सुग्रीवे ऋषिभेदे च । अश्वि- नाकुमारयोः द्वि० व० यमुनायां तपत्यां च स्त्री गुणवचनात् भृशा० अभूतत्द्भावेक्यङ् अरुणायते अरुणायमानः । गौरा० ङीष् । २५ अरुणवर्णायां गवि स्त्री । “अरुण्योगाव उषसासमिति” निरुक्तोक्तायाम् २६ ऊषायामपि स्त्री । २७ मन्दरगिरिस्थे सरोवरे तस्य चारुणजलत्वात्तथात्वम् “सरांस्यथैतेष्वरुणञ्च मानसं महाह्रदः श्वेतजलं यथाक्र- मात्” सि० शि० । “एतेषु मन्दरादिविष्कम्भशैलेषु” गुडकुङ्कुमसिन्दूरादीनाञ्चारुणवर्णत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0359-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुणं, क्ली, (ऋ + उनन् ।) कुङ्कुमं । सिन्दूरं । इति राजनिर्घण्टः ॥
अरुणः, पुं, (ऋ + उनन् ।) सूर्य्यसारथिः । स तु विनतापुत्रः गरुडज्येष्ठभ्राता च । तत्पर्य्यायः । सूरसूतः २ अनूरुः ३ काश्यपिः ४ गरुडाग्रजः ५ सूर्य्यः । अर्कवृक्षः । अव्यक्तरागः । ईषद्रक्तवर्णः । इत्यमरः । सन्ध्यारागः । शब्दरहितः । कपिल- वर्णः । कुष्ठभेदः । अरुणगुणविशिष्टे तु वाच्य- लिङ्गः । इति मेदिनी ॥ पुन्नागवृक्षः । गुडः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (कपिलवर्णयुक्तः । कृष्ण- मिश्रितरक्तवर्णविशिष्टः । “कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते विमलाम्बरे” । इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-096-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरुण" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें