🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:38:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काश्यपि
kāśyapi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूर्य के सारथी के नाम (1.3.36) सूरसूत · अरुण · अनूरु · गरुडाग्रज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काश्यपि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अरुण, जो गरुड़ के बड़े भाई कहे गए हैं ।
२. गरुड़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काश्यपि m. id.
N. of Tārkṣya, Kathās. xc, 110
N. of Garuḍa, L.
N. of Aruṇa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (281,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काश्यपिः An epithet of Garuḍa and of Aruṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काश्यपि पु० कश्यपे भवः इञ् । १ अरुणे २ गरुडे च । तयोः कश्यपेन विनतायामुत्पत्तिकथा च भा० आ० ३१ अ० यथा “एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा । विनता नाम कल्याणी पुत्रकामा यशस्विनी । तपस्तप्त्वा व्रतपरा म्नाता पुंसयने शुचिः । उपचक्राम भर्त्तारं, तामुवाचाथ [] कश्यपः । आरम्भः सफलो देवि! भविता यस्त्वयेप्सितः । जनयिष्यसि पुत्त्रौ द्वौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ । तपसा वा- लिखिल्यानां मम सङ्कल्पजौ तथा । भविष्यतो महाभा- गौ पुत्त्रौ त्रैलोक्यपूजितौ । उवाच चैनां भगवान् क- श्यपः पुनरेव ह । धार्य्यतामप्रमादेन गर्भोऽयं सुमहो- दयः । एतौ सर्व्वपतत्त्रिणामिन्द्रत्वं कारयिष्यतः । लो- कसम्भावितौ वीरौ कामरूपविहङ्गमौ । शतक्रुतुम- थोवाच प्रीयमाणः प्रजापतिः । त्वत्सहायौ महावीर्य्यौ भ्रातरौ ते भविष्यतः । नैताभ्यां भविता दोषः सका- शात्ते पुरन्दरः । व्येतु ते शक्र! सन्तापस्त्वमेवेन्द्रो भवि- ष्यसि । न चाप्येवं त्वया भूयः क्षेप्तव्या ब्रह्मवादिनः । न चावमान्था दर्पात्ते वाग्वज्रा भृशकोपनाः । एवमुक्तो जगामेन्द्रो निर्विशङ्कस्त्रिपिष्टपम् । विनता चापि सिद्धार्था बभूव मुदिता तथा । जनयामास पुत्त्रौ द्वावरु- णं गरुडं तथा । विकलाङ्गोऽरुणस्तत्र भास्करस्य पुरःस- रः । पतत्त्रिणाञ्च गरुड इन्द्रत्वेनाभ्यषिच्यत” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2040-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काश्यपिः, पुं, (कश्यपस्यापत्यं बाहुलकात् इञ् ।) अरुणः । “काश्यपिर्गरुडाग्रजः” । इत्यमरः १ । ३ । ३२ ॥ गरुडः । इति हेमचन्द्रः ॥ (महाभारते १ पर्व्वणि तयोरुत्पत्तिविवरणम् । यथा, -- “एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा । विनता नाम कल्याणी पुत्त्रकामा यशस्विनी ॥ तपस्तप्ता व्रतपरा स्नाता पुंसवने शुचिः । उपचक्राम भर्त्तारं तामुवाचाथ कश्यपः ॥ आरम्भः सफलो देवि ! भविता यस्त्वयेप्सितः । जनयिष्यसि पुत्त्रौ द्वौ घीरौ त्रिभुवनेश्वरौ । [] तपसा वालिखिल्यानां मम सङ्कल्पजौ तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-120-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬