🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:24:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भार्गव
bhārgava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भार्गव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भृगु के वंश में उत्पन्न पुरुष ।
२. परशुराम ।
३. शुक्राचार्य ।
४. एक देश का नाम । यह मार्कंडेय पुराण के अनुसार भारतवर्ष के अंतर्गत पूर्व ओर है ।
५. मार्कंडेय ।
६. श्योनाक ।
७. कुम्हार ।
८. नीला भँगरा ।
९. हीरा ।
१०. गज । हाथी ।
११. एक उपपुराण का नाम ।
१२. जमदग्नि ।
१३. च्यवन ।
१४. भविष्य- वक्ता । दैवज्ञ । ज्योतिषी (को॰) ।
१५. शिव (को॰) ।
१६. धनुर्धर (को॰) ।
१७. एक जाति जो संयुक्त प्रदेश के पश्चिम में पाई जाती है । विशेष— इस जाति के लोग अपने आपको ब्राह्मण कहते हैं, पर इनकी वृत्ति बहुधा वैश्यों की सी होती है । कुछ लोग इन्हें ढूमर बनिया भी कहते हैं ।
भार्गव २ वि॰ भृगु संबंधी । भृगु का । जैसे, भागंव अस्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भार्गव mf(ई)n. relating to or coming from Bhṛgu, Up.; MBh. &c.
belonging to Śukra (cf. below), R.
patr. fr. भृगु (pl. भृगवः), Pāṇ. ii, 4, 65
N. of Śukra (regent of the planet Venus and preceptor of the Daityas), R.; Var. &c.
of Śiva, MBh.
of Paraśu-rāma, ib.
of various men (esp. supposed authors of hymns, viz. of Iṭa, Kali, Kṛtnu, Gṛtsamada, Cyavana, Jamad-agni, Nema, Prayoga, Vena, Somāhuti and Syūma-raśmi q.v.; but also of many other writers or mythological personages, e.g. of Iṭala, of Ṛcīka, of Dvi-gat, of Dṛśāna, of Mārkaṇḍeya, of Pramati &c.), Br.; ŚrS.; MBh.; RAnukr.
a potter, MBh. (Nīlak.)
an astrologer, L.
an archer, a good bowman (like Paraśu-rāma), L.
an elephant, L.
pl. the descendants of Bhṛgu (properly called भृगवः; cf. above), MBh.; Hariv.
N. of a people, MBh.; Pur.
भार्गव n. N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (753,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भार्गवः [भृगोरपत्यं अण्] 1 N. of Śukra, regent of the planet Venus and preceptor of the Asuras. --2 N. of Paraśurāma; see परशुराम. --3 An epithet of Śiva. --4 An archer. --5 An elephant. --6 An epithet of Jamadagni. --7 Of Mārkaṇḍeya. --8 N. of an eastern country. --Comp. --प्रियः a diamond.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0813-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भार्गव पुंस्त्री० भृगोरपत्यम् तद्गोत्रापत्यं वा अण् । १ भृपु- वंश्ये बहुत्वे तु अत्रिभृम्वित्यादिना अणी लुक् । भृगवः तद्गोत्रापत्येषु । २ शुक्राचार्य्ये ३ धन्विनि ४ गजे च पु० मेदि० । तेन प्राक्ता तेनाधीता ज्ञाता वा अण् । ५ वेदपसिद्धे विद्याभेदे ६ पार्वत्यां ७ लक्ष्म्यां ८ दूर्वायां च स्त्री मेदि० ङीप् । प्राच्ये ९ देशभेदे पु० । “ब्रह्मा- त्तराः प्रविजया भार्गवाज्ञेयमल्लकाः” मार्कपु० । १० द्रुपद- नगरस्थे कुम्भकारभेदे पु० भा० आ० १९० अ० । ११ महादेवे पु० भा० द्रो० २०३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4661,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भार्गवः, पुं, (भृगोरपत्यम् तद्गोत्रापत्यमिति । भृगु + अण् ।) परशुरामः । शुक्राचार्य्यः । (यथा, महाभारते । १ । ६६ । ४५ । “तस्मिन्नियुक्ते विधिना योगक्षेमाय भार्गवे । अन्यमुत्पादयामास पुत्त्रं भृगुरनिन्दितम् ॥”) धन्वी । गजः । इति मेदिनी । वे, ४५ ॥ भारत- वर्षमध्ये प्राच्यदेशान्तर्गतदेशविशेषः । यथा, -- “ब्रह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमर्द्दकाः ॥” इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ (कुलालः । यथा, महाभारते । १ । १९२ । १ । “गत्वा तु तां भार्गवकर्म्मशालां पार्थौ पृथां प्राप्य महानुभावौ ॥” “भृगुः स्वघटवृत्तिः जीविकार्थं भृगुणा व्यव- हरतीति भार्गवः कुलालः ।” इति तट्टीकायां नीलकण्ठः ॥ मार्कण्डेयः । यथा, महाभारते । १३ । २२ । १५ । [] “इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः । पृथिवीकाश्यपश्चाग्निः प्रकृष्टायुश्च भार्गवः ॥” शौनकः । यथा, महाभारते । १ । १८ । ६ । “तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गवः ॥” भृगुवंशीये, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ९९ । ४१ । “शृणु रामस्य राजेन्द्र ! भार्गवस्य च धीमतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-503-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भार्गव" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें