🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:03:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भार्गव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भार्गव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भार्गव

अर्थ: शुक्राचार्य, शुक्रग्रह का शास्ता और असुरों का आचार्य

संस्कृत: भृगोः गोत्रापत्यम्, परशुरामः, शुक्राचार्यः · पर्याय: शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशनस्, कवि

व्युत्पत्ति: भृगु+अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भार्गव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भार्गव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भार्गव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभार्गवःभार्गवौभार्गवाः
द्वितीयाभार्गवम्भार्गवौभार्गवान्
तृतीयाभार्गवेणभार्गवाभ्याम्भार्गवैः
चतुर्थीभार्गवायभार्गवाभ्याम्भार्गवेभ्यः
पञ्चमीभार्गवात् / भार्गवाद्भार्गवाभ्याम्भार्गवेभ्यः
षष्ठीभार्गवस्यभार्गवयोःभार्गवाणाम्
सप्तमीभार्गवेभार्गवयोःभार्गवेषु
सम्बोधनहे भार्गवहे भार्गवौहे भार्गवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भार्गव
भार्गव
bhārgava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भार्गव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भृगु के वंश में उत्पन्न पुरुष ।
२. परशुराम ।
३. शुक्राचार्य ।
४. एक देश का नाम । यह मार्कंडेय पुराण के अनुसार भारतवर्ष के अंतर्गत पूर्व ओर है ।
५. मार्कंडेय ।
६. श्योनाक ।
७. कुम्हार ।
८. नीला भँगरा ।
९. हीरा ।
१०. गज । हाथी ।
११. एक उपपुराण का नाम ।
१२. जमदग्नि ।
१३. च्यवन ।
१४. भविष्य- वक्ता । दैवज्ञ । ज्योतिषी (को॰) ।
१५. शिव (को॰) ।
१६. धनुर्धर (को॰) ।
१७. एक जाति जो संयुक्त प्रदेश के पश्चिम में पाई जाती है । विशेष— इस जाति के लोग अपने आपको ब्राह्मण कहते हैं, पर इनकी वृत्ति बहुधा वैश्यों की सी होती है । कुछ लोग इन्हें ढूमर बनिया भी कहते हैं ।
भार्गव २ वि॰ भृगु संबंधी । भृगु का । जैसे, भागंव अस्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भार्गव mf(ई)n. relating to or coming from Bhṛgu, Up.; MBh. &c.
belonging to Śukra (cf. below), R.
patr. fr. भृगु (pl. भृगवः), Pāṇ. ii, 4, 65
N. of Śukra (regent of the planet Venus and preceptor of the Daityas), R.; Var. &c.
of Śiva, MBh.
of Paraśu-rāma, ib.
of various men (esp. supposed authors of hymns, viz. of Iṭa, Kali, Kṛtnu, Gṛtsamada, Cyavana, Jamad-agni, Nema, Prayoga, Vena, Somāhuti and Syūma-raśmi q.v.; but also of many other writers or mythological personages, e.g. of Iṭala, of Ṛcīka, of Dvi-gat, of Dṛśāna, of Mārkaṇḍeya, of Pramati &c.), Br.; ŚrS.; MBh.; RAnukr.
a potter, MBh. (Nīlak.)
an astrologer, L.
an archer, a good bowman (like Paraśu-rāma), L.
an elephant, L.
pl. the descendants of Bhṛgu (properly called भृगवः; cf. above), MBh.; Hariv.
N. of a people, MBh.; Pur.
भार्गव n. N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (753,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भार्गवः [भृगोरपत्यं अण्] 1 N. of Śukra, regent of the planet Venus and preceptor of the Asuras. --2 N. of Paraśurāma; see परशुराम. --3 An epithet of Śiva. --4 An archer. --5 An elephant. --6 An epithet of Jamadagni. --7 Of Mārkaṇḍeya. --8 N. of an eastern country. --Comp. --प्रियः a diamond.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0813-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भार्गव पुंस्त्री० भृगोरपत्यम् तद्गोत्रापत्यं वा अण् । १ भृपु- वंश्ये बहुत्वे तु अत्रिभृम्वित्यादिना अणी लुक् । भृगवः तद्गोत्रापत्येषु । २ शुक्राचार्य्ये ३ धन्विनि ४ गजे च पु० मेदि० । तेन प्राक्ता तेनाधीता ज्ञाता वा अण् । ५ वेदपसिद्धे विद्याभेदे ६ पार्वत्यां ७ लक्ष्म्यां ८ दूर्वायां च स्त्री मेदि० ङीप् । प्राच्ये ९ देशभेदे पु० । “ब्रह्मा- त्तराः प्रविजया भार्गवाज्ञेयमल्लकाः” मार्कपु० । १० द्रुपद- नगरस्थे कुम्भकारभेदे पु० भा० आ० १९० अ० । ११ महादेवे पु० भा० द्रो० २०३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4661,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भार्गवः, पुं, (भृगोरपत्यम् तद्गोत्रापत्यमिति । भृगु + अण् ।) परशुरामः । शुक्राचार्य्यः । (यथा, महाभारते । १ । ६६ । ४५ । “तस्मिन्नियुक्ते विधिना योगक्षेमाय भार्गवे । अन्यमुत्पादयामास पुत्त्रं भृगुरनिन्दितम् ॥”) धन्वी । गजः । इति मेदिनी । वे, ४५ ॥ भारत- वर्षमध्ये प्राच्यदेशान्तर्गतदेशविशेषः । यथा, -- “ब्रह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमर्द्दकाः ॥” इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ (कुलालः । यथा, महाभारते । १ । १९२ । १ । “गत्वा तु तां भार्गवकर्म्मशालां पार्थौ पृथां प्राप्य महानुभावौ ॥” “भृगुः स्वघटवृत्तिः जीविकार्थं भृगुणा व्यव- हरतीति भार्गवः कुलालः ।” इति तट्टीकायां नीलकण्ठः ॥ मार्कण्डेयः । यथा, महाभारते । १३ । २२ । १५ । [] “इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः । पृथिवीकाश्यपश्चाग्निः प्रकृष्टायुश्च भार्गवः ॥” शौनकः । यथा, महाभारते । १ । १८ । ६ । “तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गवः ॥” भृगुवंशीये, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ९९ । ४१ । “शृणु रामस्य राजेन्द्र ! भार्गवस्य च धीमतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-503-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भार्गव" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भार्गवभार्गव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भार्गव 📚 ➤ शुक्राचार्य, शुक्रग्रह का शास्ता और असुरों का आचार्य
संस्कृत: भृगोः गोत्रापत्यम्, परशुरामः, शुक्राचार्यः · पर्याय: शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशनस्, कवि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भार्गव 📚भृगु के वंश में उत्पन्न पुरुष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भार्गव
शुक्र के नाम (१.३.२७) — शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशना, कवि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • भार्गव: भृगु+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें