🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:39 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बुध (पुंलिङ्ग)

बुद्धिमान्, चतुर, विद्वान्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबुधःबुधौबुधाः
द्वितीयाबुधम्बुधौबुधान्
तृतीयाबुधेनबुधाभ्याम्बुधैः
चतुर्थीबुधायबुधाभ्याम्बुधेभ्यः
पञ्चमीबुधात् / बुधाद्बुधाभ्याम्बुधेभ्यः
षष्ठीबुधस्यबुधयोःबुधानाम्
सप्तमीबुधेबुधयोःबुधेषु
सम्बोधनहे बुधहे बुधौहे बुधाः

अर्थ: बुद्धिमान्, चतुर, विद्वान्
संस्कृत: पर्याय: रौहिणेय, सौम्य, अभिजात, प्राप्तरूप, स्वरूप

📚 अमरकोश में:
• बुध के नाम (१.३.२८) — पर्याय: रौहिणेय, सौम्य
• (सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (१.३.५) — पर्याय: बृहस्पति, ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन
• विद्वान् के नाम (२.७.५) — पर्याय: विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बुध (नपुंसकलिङ्ग)

बुद्धिमान्, चतुर, विद्वान्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबुधम्बुधेबुधानि
द्वितीयाबुधम्बुधेबुधानि
तृतीयाबुधेनबुधाभ्याम्बुधैः
चतुर्थीबुधायबुधाभ्याम्बुधेभ्यः
पञ्चमीबुधात् / बुधाद्बुधाभ्याम्बुधेभ्यः
षष्ठीबुधस्यबुधयोःबुधानाम्
सप्तमीबुधेबुधयोःबुधेषु
सम्बोधनहे बुधहे बुधेहे बुधानि

अर्थ: बुद्धिमान्, चतुर, विद्वान्
संस्कृत: पर्याय: रौहिणेय, सौम्य, अभिजात, प्राप्तरूप, स्वरूप

📚 अमरकोश में:
• बुध के नाम (१.३.२८) — पर्याय: रौहिणेय, सौम्य
• (सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (१.३.५) — पर्याय: बृहस्पति, ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन
• विद्वान् के नाम (२.७.५) — पर्याय: विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें