🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:22:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कालवेला
kālavelā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कालवेला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] ज्योतिष में वह योग या समय जिसमें किसी कार्य का करना निषिद्ध हो । विशेष—इसमें दिन और रात के दंडो के आठ सम विभाग किए जाते हैं और फिर एक वार के लिये कुछ विशेष विशेष विभाग अशुभ ठहराए जाते हैं, जेसे— रविवार को—दिन का पाँचवाँ ओर रात काँ छठा भाग समोवार को— ,, , दूसरा ,, ,, चोथाभाग मंगल ,,— ,, , छठा ,, ,, दुसरा ,, बुध ,,— ,, , तीसरा ,, ,, सातवाँ ,, वृहस्पति ,,— ,, , सातवाँ ,, ,, पाँचवाँ ,, शुक्रवार ,,— ,, , चौथा ,, ,, तीसरा ,, शनिवार ,,— ,, , पहला, आठवाँ ,, पहला, आठवाँ भाग
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काल—वेला f. ‘the time of Saturn’, a particular time of the day at which any religious act is improper (half a watch in every day), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (277,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालवेला स्त्री कालस्य शनेः वेला कालमेदः । रव्यादि- वारेषु दिवानिशोरर्द्धयामभेदे सच अर्द्ध्वयामाशब्दे ३७६ पृ० उक्तः तत्फलमाह वसिष्ठः “निधनं पहरार्द्धे तु [] निःखत्वं यमघण्टके । कुलिक सर्व्वनाशः स्यात् रात्रावेते न दोषदाः” । ततश्चार्द्धयामरूपकालवेलायाः रात्रावपि सम्भवेन तस्य रात्रौ दोषाभावोक्तिः वार- विशेषविषया तदुक्तं ज्योतिर्निबन्धे “न वारदोषाः प्रभवन्ति रात्रौ देवेज्यदैत्येन्द्रदिवाकराणाम् । दिवा शशाङ्कार्कजभू- सुतानां सर्वत्र निन्द्यो बुधवारदोषः” । तस्याः सर्वदेशे वर्जनीयतामाह गर्गः “विन्ध्यस्योत्तरकूले तु यावदातुहि- नाचलम् । यमघण्ठकदोषोऽस्ति नान्यदेशे तु विद्यते । मत्स्याङ्गमागधान्ध्रेषु यमघण्टस्तु दोषकृत् । काश्मीरे कुलिकं दुष्टमर्द्धयामस्तु सर्व्वतः” । विन्ध्योत्तरकूलाद्य- नन्तर्गतत्वात् मत्स्यादीनां पृथगुक्तिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2004-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालवेला, स्त्री, (कालस्य वेला ।) क्रेयानर्हकालवि- शेषः । सा तु रव्यादिवारे कालस्य शनेस्तत्तद्- यामार्द्धरुपवेला । यथा । रवौ दिवा पञ्चमयामार्द्धं नक्त षष्ठयामार्द्धम् । सोमे दिवा द्वितीययामार्द्धं [] नक्तं चतुर्थयामार्द्धम् । कुजे दिवा षष्टयामार्द्धं नक्त्वं सप्तमयामार्द्धम् । वुधे दिवा तृतोय यामार्द्धं नक्तं सप्तमयामार्द्धम् ॥ गुरौ दिवा सप्तमयामार्द्धं नक्तं पञ्चमयामार्द्धम् । शुक्रे दिवा चतुर्थयामार्द्धं नक्तं तृतीययामार्द्धम् । शनौ दिवा प्रथमाष्टम- यामार्द्धं नक्तं तदेव । इति दीपिका ॥ लशाकं, क्ली, (कालं कृष्णं शाकम् ।) स्वनामख्यात- शाकम् । नरचा इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । नाडिकम् २ श्राद्धशाकम् ३ कालकम् ४ । अस्य गुणाः । सारकत्वम् । रुचिवायुबलकारित्वम् । कफशोथरक्तपित्तनाशित्वम् । मेध्यत्वम् । हिम- त्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ तिक्तपूतिका । कुलत्थ- शाकं इति केचित् । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । अग्निदीपनत्वम् । गुरुत्वम् । शोथनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा च वाभटे सूत्रस्थाने । ६ अध्याये । “वर्षाभ्वौ कालशाकञ्च सक्षारं कटुतिक्तकम् । दीपनं भेदनं हन्ति गरशोफकफानिलान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-111-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें