🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:57:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चैतन्य
caitanya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चैतन्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चितस्वरुप आत्मा । चेतन आत्मा ।
२. ज्ञान । विशेष— न्याय में ज्ञान और चैतन्य को एक ही माना है । और उसे आत्मा का धर्म बतलाया है । पर साँख्य के मत से ज्ञान से चैतन्य भीन्न है । यद्यपि इसमें रुप, रस, गंध आदि विशेष गुण नहीं हैं, तथापी संयोग, विभाग और परिमाण आदि गुणों के कारण सांख्य में इसे अलग द्रव्य माना है और ज्ञान को बुद्धि का धर्म बतलाया है ।
३. परमेश्वर ।
४. प्रकृति ।
५. एक प्रसिद्ध बंगाली वैष्णव धर्मप्रचारक जिनका पूरा नाम श्रीकृष्ण चैतन्यचंद्र था । विशेष— इनका जन्म नवद्वीप में १४०७ शकाब्द के फागुन की पूर्णिमा को रात में चंद्रग्रहण के समय हुआ था । इनकी माता का नाम शची और पीता का नाम जगन्नाथ मिश्र था । कहते हैं बाल्यवस्था में ही इन्होंने अनेक प्रकार की विलक्षण लिलाएँ दिखलानी आरंभ कर दी थीं । पहले इनका विवाह हुआ था, पर पीछे ये संन्यासी हो गए थे । ये सदा भगवदभजन में मग्न रहते थे । पहले इनके शिष्यों और तदुपरांत अनुयायियों की भी संख्या बहुत बढ गई थी । अब भी वंगाल में इनके चलाए हुए संप्रदाय के बहुत से लोग हैं जो इन्हें श्रीकृष्णचंद्र का पूर्ण अवतार मानते हैं । ४८ वर्ष की अवस्था में इनका शरीरांत हो गया था । इनके चैतन्य महाप्रभु और निमाई आदि और भी कई नाम हैं । यौ॰—चैतन्यचरितामृत = कृष्णादास कविराज लिखित चैतन्यदेव का जिवनचरित । चैतन्यवाहिनी नाडी = इंद्रियज ज्ञान को मस्तिष्क तक पहुँचानेवाली नाडी । चैतन् संप्रदाय = चैतन्य— देव द्वारा प्रवर्तित मत ।
चैतन्य वि॰
१. चोतनायुक्त ।सचोत ।
२. होशियार । सावधान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैतन्य n. (fr. चेतन) consciousness, MBh. xiv, 529; Suśr. i, 21, 24. &c.
intelligence, sensation, soul, spirit, KapS. iii, 20; Sāṃkhyak. &c.
the Universal Soul or Spirit
चैतन्य m. N. of a reformer of the Vaiṣṇava faith (born about 1485 A.D. RTL. 138).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैतन्यं [चेतनस्य भानः ष्यञ्] 1 Spirit, life, intelligence, vitality, sensation. --2 Soul, spirit, mind; U. 1. 36. [] --3 Consciousness, feeling, sensation, sense; U. 1. 48. --4 (In Vedānta phil.) The supreme spirit considered as the essence of all being and source of all sensation. --न्यः N. of a modern reformer of the Vaiṣṇava faith.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैतन्य न० चेतन एव, चेतनस्य भावो वा ष्यञ् । वेदा न्तिमते चित्स्वरूपे १ परमात्मनि न्यायादिमते २ आत्मधर्म्मे चेतनायाम् । “चैतन्यमात्मनोविद्यान्न बिभेति कुतश्चन” श्रुतिः वेदान्तिमते राहोः शिर इतिवद् अभेदे षष्ठी, अन्यमते भेदे । “शरीरस्य न चैतन्यं मृतेषु व्यभिचारतः” भाषा० ३ प्रकृतौ मेदि० । “प्रकृतिश्च दृष्टान्तानुपरोधात्” शा० सू० चैतन्यस्य जगत्प्रकृतित्वाऽङ्गीकारेण तथा- त्वम् । “चैतन्यं परमाणूनां प्रधानस्यापि नेष्यते ज्ञानक्रिये जगत्कर्त्त्य्रौ दृश्येते चेतनाश्रये” वेदा न्तका० । चेतन एव स्वार्थे ष्यञ् । ३ शचीगर्भजाते [] कलौ कृष्णावतारभेदे अनन्तसंहिता । तस्या न प्रामा- णिकत्वमिति स्मार्त्तानुयायिनः । वैष्णवास्तु तन्मूलतयैव चैतन्यदेवस्य कृष्णावतारत्वमिच्छन्ति । वयं तु तस्याः प्रामाणिकत्वे संवादिमूलग्रन्थान्तरस्यादर्शनात् उदासीना इत्यतः न किञ्चित् ब्रूमहे । यदि चासौ अवतारः यदि वा न, तथापि तस्य वैष्णवसम्प्रदायगुरुत्वात् पूज्यत्वं मन्यामहे चैतन्यचन्द्रोदयः चैतन्यचरितामृतं चैतन्य- भागवतम् इत्यादयो ग्रन्थाः तन्माहात्म्यावेदका वैष्णसम्प्रदायप्रसिद्धाः सन्ति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2966-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चैतन्य" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें