🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:34:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चैतन्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चैतन्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चैतन्य

अर्थ: जीव, जीवन, प्रज्ञा, प्राण, संवेदन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चैतन्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चैतन्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचैतन्यम्चैतन्येचैतन्यानि
द्वितीयाचैतन्यम्चैतन्येचैतन्यानि
तृतीयाचैतन्येनचैतन्याभ्याम्चैतन्यैः
चतुर्थीचैतन्यायचैतन्याभ्याम्चैतन्येभ्यः
पञ्चमीचैतन्यात् / चैतन्याद्चैतन्याभ्याम्चैतन्येभ्यः
षष्ठीचैतन्यस्यचैतन्ययोःचैतन्यानाम्
सप्तमीचैतन्येचैतन्ययोःचैतन्येषु
सम्बोधनहे चैतन्यहे चैतन्येहे चैतन्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चैतन्य
चैतन्य
caitanya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चैतन्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चितस्वरुप आत्मा । चेतन आत्मा ।
२. ज्ञान । विशेष— न्याय में ज्ञान और चैतन्य को एक ही माना है । और उसे आत्मा का धर्म बतलाया है । पर साँख्य के मत से ज्ञान से चैतन्य भीन्न है । यद्यपि इसमें रुप, रस, गंध आदि विशेष गुण नहीं हैं, तथापी संयोग, विभाग और परिमाण आदि गुणों के कारण सांख्य में इसे अलग द्रव्य माना है और ज्ञान को बुद्धि का धर्म बतलाया है ।
३. परमेश्वर ।
४. प्रकृति ।
५. एक प्रसिद्ध बंगाली वैष्णव धर्मप्रचारक जिनका पूरा नाम श्रीकृष्ण चैतन्यचंद्र था । विशेष— इनका जन्म नवद्वीप में १४०७ शकाब्द के फागुन की पूर्णिमा को रात में चंद्रग्रहण के समय हुआ था । इनकी माता का नाम शची और पीता का नाम जगन्नाथ मिश्र था । कहते हैं बाल्यवस्था में ही इन्होंने अनेक प्रकार की विलक्षण लिलाएँ दिखलानी आरंभ कर दी थीं । पहले इनका विवाह हुआ था, पर पीछे ये संन्यासी हो गए थे । ये सदा भगवदभजन में मग्न रहते थे । पहले इनके शिष्यों और तदुपरांत अनुयायियों की भी संख्या बहुत बढ गई थी । अब भी वंगाल में इनके चलाए हुए संप्रदाय के बहुत से लोग हैं जो इन्हें श्रीकृष्णचंद्र का पूर्ण अवतार मानते हैं । ४८ वर्ष की अवस्था में इनका शरीरांत हो गया था । इनके चैतन्य महाप्रभु और निमाई आदि और भी कई नाम हैं । यौ॰—चैतन्यचरितामृत = कृष्णादास कविराज लिखित चैतन्यदेव का जिवनचरित । चैतन्यवाहिनी नाडी = इंद्रियज ज्ञान को मस्तिष्क तक पहुँचानेवाली नाडी । चैतन् संप्रदाय = चैतन्य— देव द्वारा प्रवर्तित मत ।
चैतन्य वि॰
१. चोतनायुक्त ।सचोत ।
२. होशियार । सावधान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैतन्य n. (fr. चेतन) consciousness, MBh. xiv, 529; Suśr. i, 21, 24. &c.
intelligence, sensation, soul, spirit, KapS. iii, 20; Sāṃkhyak. &c.
the Universal Soul or Spirit
चैतन्य m. N. of a reformer of the Vaiṣṇava faith (born about 1485 A.D. RTL. 138).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैतन्यं [चेतनस्य भानः ष्यञ्] 1 Spirit, life, intelligence, vitality, sensation. --2 Soul, spirit, mind; U. 1. 36. [] --3 Consciousness, feeling, sensation, sense; U. 1. 48. --4 (In Vedānta phil.) The supreme spirit considered as the essence of all being and source of all sensation. --न्यः N. of a modern reformer of the Vaiṣṇava faith.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैतन्य न० चेतन एव, चेतनस्य भावो वा ष्यञ् । वेदा न्तिमते चित्स्वरूपे १ परमात्मनि न्यायादिमते २ आत्मधर्म्मे चेतनायाम् । “चैतन्यमात्मनोविद्यान्न बिभेति कुतश्चन” श्रुतिः वेदान्तिमते राहोः शिर इतिवद् अभेदे षष्ठी, अन्यमते भेदे । “शरीरस्य न चैतन्यं मृतेषु व्यभिचारतः” भाषा० ३ प्रकृतौ मेदि० । “प्रकृतिश्च दृष्टान्तानुपरोधात्” शा० सू० चैतन्यस्य जगत्प्रकृतित्वाऽङ्गीकारेण तथा- त्वम् । “चैतन्यं परमाणूनां प्रधानस्यापि नेष्यते ज्ञानक्रिये जगत्कर्त्त्य्रौ दृश्येते चेतनाश्रये” वेदा न्तका० । चेतन एव स्वार्थे ष्यञ् । ३ शचीगर्भजाते [] कलौ कृष्णावतारभेदे अनन्तसंहिता । तस्या न प्रामा- णिकत्वमिति स्मार्त्तानुयायिनः । वैष्णवास्तु तन्मूलतयैव चैतन्यदेवस्य कृष्णावतारत्वमिच्छन्ति । वयं तु तस्याः प्रामाणिकत्वे संवादिमूलग्रन्थान्तरस्यादर्शनात् उदासीना इत्यतः न किञ्चित् ब्रूमहे । यदि चासौ अवतारः यदि वा न, तथापि तस्य वैष्णवसम्प्रदायगुरुत्वात् पूज्यत्वं मन्यामहे चैतन्यचन्द्रोदयः चैतन्यचरितामृतं चैतन्य- भागवतम् इत्यादयो ग्रन्थाः तन्माहात्म्यावेदका वैष्णसम्प्रदायप्रसिद्धाः सन्ति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2966-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चैतन्य" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चैतन्यचैतन्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चैतन्य 📚 ➤ जीव, जीवन, प्रज्ञा, प्राण, संवेदन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चैतन्य 📚चितस्वरुप आत्मा । चेतन आत्मा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें