🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:18:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जागरूक
jāgarūka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जागने वाला/सावधान (3.1.32) जागरिता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जागरूक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह जो जाग्रत अवस्था में हो । चैतन्य ।
जागरूक २ वि॰ जागता हुआ । निद्रारहित । सावधान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जागरूक mf(आ)n. (Nir. i, 14; Pāṇ. iii, 2, 165) wakeful, watchful, RV. iii, 54, 7; Suśr.; Ragh. x, 25; Sāh.; Sarvad.
ifc. intent on, occupied with, Ragh. xiv, 85; Hcar. v, 104
ifc. looking on Prasannar. vi, 2
evident, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (417,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जागरूक त्रि० जागृ--ऊक । जागरणशीले अमरः “स्वपतो जागरूकस्य याथार्थ्यं वेद कस्तव” रघुः । २ स्वकर्त्तव्ये सावधाने अप्रमत्ते च “वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3082,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जागरूकः, त्रि, (जागर्त्तीति । जागृ + “जाग- रूकः ।” ३ । २ । १६५ । इति ऊकः ।) जाग- रणशीलः । जागरणकर्त्ता । तत्पर्य्यायः । जाग- रिता २ । इत्यमरः । ३ । १ । ३२ ॥ जागरी ३ । इति हेमचन्द्रः । ३ । १०७ ॥ (यथा, रघुः । १० । २४ । “अजस्य गृह्णतो जन्म निरीहस्य हतद्बिषः । स्वपतो जागरूकस्य याथार्थं वेद कस्तव ॥” कर्त्तव्यपालनाद्यर्थं अप्रमत्तः । यथा, रघुः । १४ । ८५ । “निगृह्य शोकं स्वयमेव धीमान् वणाश्रमावेक्षणजागरूकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-529-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "जागरूक" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें