🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:45:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लेखा
lekhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रेखा (2.4.4) राजि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेखा १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ लिखना]
१. गणना । गिनती । हिसाब किताब । जैसे,—(क) आमदनी और खर्च का लेखा लगा लो । (ख) इसका लेखा लगाओ कि वह आठ कोस रोज चलकर वहाँ कितने दिनों में पहुँचेगा ।
२. ठीक ठीक अंदाज । कूत । क्रि॰ प्र॰—लगाना ।
३. रुपए पैसे या और किसी वस्तु की गिनती आदि का ठीक ठीक लिखा हुआ व्योरा । आय व्यय आदि का विवरण । जैसे,— तुम अपना लेखा पेश करो; रुपया चुका दिया जाय । यौ॰—लेखा वही । लेखा पत्तर । मुहा॰—लेखा जाँचना = यह देखना कि हिसाब ठीक है या नहीं । लेखा डेवढ़ करना = (१) हिसाब चुकता करना । (२) हिसाब बराबर करना । (३) चौपट करना । नाश करना । लेखा पूरा या साफ करना = हिसाब साफ करना । पिछला देना चुकाना । लेखा डालना = हिसाब किताब खोलना । लेनदेन के व्यवहार को बही में लिखना ।
४. अनुमान । विचार । समझ । मुहा॰—किसी के लेखे = (१) किसी की समझ में । किसी के बिचार के अनुसार । जैसे,—हमारे लेखे तो सब बराबर हैं । (२) किसी के लिये या वास्ते ।
लेखा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लिपि । लिखावट ।
२. रेखा । लकीर । जैसे, —चद्रलेखा ।
३. कतार । पंक्ति (को॰) ।
४. निशान । चिह्न (को॰) ।
५. किनारा । छोर । सिरा (को॰) ।
६. चद्रांश । चंद्रमा की कला । चंद्रश्रृंग (को॰) ।
७. किरीट (को॰) ।
८. शरीर पर चंदन आदि से रेखानिर्माण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखा f. See below.
लेखा f. (cf. रेखा) a scratch, streak, line, stroke, stripe, furrow, ŚBr. &c., &c.
the pale or faintly discernible streak of the young moon's crescent, Kir. (cf. चन्द्र- and शशाङ्क-ल्˚), the act of delineation, drawing, painting, Śak. (v.l.)
writing, handwriting, L.
a drawing, likeness, figure, impression (cf. मृग- and सव्य-पाद-ल्˚)
the drawing of lines with fragrant substances (on the face, arms, breast &c.), L.
a hem, border, rim, edge, horizon, Kām.; VarBṛS.
the crest (= शिखा or चूडाग्र), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखा [लिख्-अ टाप्] 1 A line, streak; कांतिर्भ्रुवोरायतलेखयोर्या Ku. 1. 47; Ku. 7. 16; Ki. 16. 2; Me. 44; विद्युल्लेखा, फेनलेखा, मदलेखा &c. --2 A stroke, furrow, row, stripe. --3 Writing, drawing lines, delineation, painting; पार्णिर्लेखाविधिषु नितरां बर्तते किं करोमि Māl. 1. 35. --4 The moon's crescent, a streak of the moon; लब्धोदया चांद्रमसीब लेखा Ku. 1. 25, 2. 34; Ki. 5. 44. --5 A figure, like ness, an impression, a mark; उषसि सयावकसव्यपादलेखा Ki. 5. 40. --6 Hem, border, edge, skirt. --7 The crest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखा स्त्री लिख--अ टाप् । १ रेखाया, २ पड्क्तौ च । आ- धारे संज्ञायां घञ् टाप् । ३ लिपौ मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4830,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखा, स्त्री, (लिख्यते इति । लिख + बाहुलकात् अप् । टाप् ।) लिपिः । पङ्क्तिः । इति मेदिनी । खे, ४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-228-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेखा" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें