🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:12:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लेख
lekha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेख १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लिखे हुए अक्षर । लिपि ।
२. लिखी हुई बात ।
३. लिखावट । लिखाई ।
४. लेखा । हिसाब किताब । उ॰— गुन औगुन बिधि पूछव होइहि लेख अउ जोख ।— जायसी (शब्द॰) ।
५. पंक्ति । लकीर । रेखा ।
६. पत्र । चीठी (को॰) ।
७. देव । देवता । उ॰— चढे़ विमानन लेख अलेखन वर्षहि मुदित प्रसूना ।— रघुराज (शब्द॰) ।
लेख पु २ वि॰
१. लेख्य । लिखने योग्य ।
२. लेखा करने योग्य । हिसाब के लायक ।
लेख ३ संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ लीक] लकीर । पक्की बात । उ॰— विश्वं- भर श्रीपात त्रिभुवनपति वेद विदित यह लेख ।— तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेख m. (cf. रेख) a line, stroke, MānGṛ.
(also pl.) a writing, letter, manuscript, written document of any kind, Hariv.; Kāv.; VarBṛS. &c. (cf. कूट-ल्˚)
a god, deity, Śiś.
= आभोग, L.
N. of a man g. शिवादि
of a poet, Cat.
pl. N. of a class of gods under Manu Cākṣuṣa, Pur.
लेख , लेखन, लेखिन् &c. See p. 901, cols. 2, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखः [लिख्-भावे घञ्] 1 A writing, document, written document (of any kind), a letter; लेखोयं न ममेति नोत्तरमिदं मुद्रा मदीया यतः Mu. 5. 18; निर्धारितेऽर्थे लेखेन खलूक्त्वा खलु वाचिकं Śi. 2. 70; अनंगलेख Ku. 1. 7; मन्मथलेख Ś. 3. 26. --2 A god, deity. --Comp. --अक्षरं writing (opp. आलेख्य). --आधिकारिन् m. one in charge of writing letters, the secretary (of a king &c.). --अर्हः a kind of palm tree. --ऋषभः N. of Indra. --पत्रं, --पत्रिका {1} an epistle, a letter, writing in general. {2} a deed, document (legal). --संदेशः a written message. --हारः, --हारिन् m. a letter-carrier.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेख पु० लिख्यते पूजार्थं चित्रादिपटेऽसौ लिख--कर्मणि घञ् । १ देवे अमरः । भावे घञ् २ लेखने । कर्मणि घञ् । [] ३ लेख्ये त्रि० मेदि० । आधारे घञ् । ४ लेखनाधारे पत्रे “निर्द्धारितेऽर्थे लेखेन” इति माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4830-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखः, पुं, (लिख्यते इति । लिख् + घञ् ।) देवः । इत्यमरः ॥ लेख्यः । इति मेदिनी । खे, ४ ॥ (यथा, कुमारे । १ । ७ । [] “व्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणा- मनङ्गलेखक्रिययोपयोगम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-227-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेख" आता है (22)
उल्लेख लिखना । लेखवर्णदूत लिपि । लेखअक्षरन्यास लेख । लिखावटवाक्यप्रबंध निबंध । लेखलिखत लिखी हुई बात । लेख । लिपिबद्ध विषय । यौ॰—लिखत पढ़त । मुहा॰—लिखत पढ़त ह…इबारत लेख । मजमूनतहरीर लिखावठ । लेखलिखाई लेख । लिपिअभिलेख लेख । प्रामाणिक लेख । शिला या धातु- पटल पर खोदा लेखलिखावट लिखे हुए अक्षर आदि । लेख । लिपि । जैसे,—तुम्हारी लिखावट तो किसी से पढ़…आर्टिकिल लेख । निबंधहस्तलिपि हाथ की लिखावट । लेखलिपि अक्षर या वर्ण के अंकित चिह्न । लिखा- वटनिबंध बंधनलिखित लिखा हुआ । लिपिबद्ध किया हुआ । अंकितलेख्य लिखने योग्यसंदर्भ रचना । बनावटकागज सन, रूई, पटुए, बाँस, लकड़ी आदि को पीसकर या सड़ाकर बनाया हुआ पत्र जिसपर…सब्त शनिवारमजमून विषय, जिसपर कुछ कहा या लिखा जायसुर्खी लाली । ललाई । अरूणतातमस्सुक वह कागज जो ऋण लेनेवाला ऋण के प्रमाण स्वरूप लिखकर महाजन को देता है । दस…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें