🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लेखन
lekhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेखन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ लेखनीय, लेख्य]
१. लिखने का कार्य । अक्षराविन्यास । अक्षर बनाना ।
२. लिखने की कला या विद्या ।
३. चित्र बनाना । उ॰— जल बिनु तरंग, भीति बिनु लेखन बिनु चेतहि चतुराई ।— सूर (शब्द॰) ।
४. हिसाब करना । लेखा लगाना । कूतना ।
५. छर्दन । उलटी करना । वमन करना । कै करना ।
६. औपध द्वारा रसादि सप्त धातुओं या वात आदि दोषों का शोषण करके पतला करना ।
७. इस काम के लिये उपयुक्त औषध ।
८. शल्य क्रिया में काटना, चोरना वा खरोंचना (को॰) ।
९. इस काम में प्रयुक्त होनेवाला औजार आदि (को॰) ।
१०. एक प्रकार काट सरकंड़ा या नरसल जिसकी कलम बनाते हैं (को॰) ।
११. भोज- पत्र का वृक्ष (को॰) ।
१२. भोजपत्र या ताड़पत्र, जिसपर प्राचीन काल में लिखा जाता था ।
१३. खाँसी ।
१४. उद्दीपन । उत्तेजन (को॰) ।
लेखन २ वि॰ [सं॰]
१. खुरचनेवाला ।
२. दीप्त करनेवाला । उत्तेजक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखन mf(ई)n. scratching, scraping, scarifying, lancing, Suśr.
exciting, stimulating, attenuating, ib.; ŚārṅgS.; Bhpr.
लेखन m. Saccharum Spontaneum (a sort of reed of which pens are made), W.
लेखन n. the act of scratching or scraping, lancing, scarifying, Car.; Suśr.
touching, coming in contact (said of heavenly bodies), AV.Pariś.
writing down, transcribing, Kathās.; Pañcat.
an instrument for scraping or furrowing, Kauś.
Betula Bhojpatra (the bark of which is used for writing), L.
the leaf of the palm tree (used for the same purpose), W.
making thin, attenuating, reducing corpulency (see next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखन a. (नी f.) [लिख-ल्यु ल्युट् वा] 1 Writing, painting, scratching &c. --2 Exciting, stimulating. --नः A kind of reed of which pens are made. --नं 1 Writing, transcribing. --2 Scratching, scraping. --3 Grazing, touching. --4 Attenuating, making thin or emaciated. --5 Cutting or making incisions (in surgery). --6 Scripture. --7 An instrument for scraping. --8 A kind of birch-tree. --9 A palm-leaf (for writing upon). --नी 1 A pen, writing-reed, reed-pen. --2 A spoon. --Comp. --साधनं writing materials or apparatus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखन न० लिख० ल्युट् । १ पत्रादौ वर्णादिविन्यासे, २ छर्दने च । आधारे ल्युट् । ३ भूर्ज्जपत्रे मेदि० । लिख्यते- ऽनया ल्युट् । ४ काशे राजनि० ५ लेखनसाधने (कलम) स्त्री ङीप् । “मस्याधारं लेखनीञ्च” इति ति० त० । ६ रोगोत्सारणार्थशस्त्रभेदे स्त्री ७ अञ्जनाङ्गे व्यापारभेदे ८ चूर्णभेदे च न० । ९ लेखनसाधनवर्त्तिभेदे स्त्री भावप्र० तत्र लक्षणक्रियां तत्साधनलेखनीप्रमाणञ्चोक्तं यथा “लेखनं क्षारतिक्ताम्लरसैरञ्जनमुच्यते । नेत्रवर्त्म- सिराजालश्रोत्रशृङ्गाटकस्थितम् । मुखलालाक्षिमि- र्दोपमुत्क्लेश्य स्रावयेच्च तत्” । तद्वर्त्तिमानं तत्रैव “एरण्डमात्रारत्रिस्तु लेखनी स्यात् प्रमाणतः । चूर्णं तु लेखनं वैद्यैर्द्विशलाकं प्रदीयते । तस्य शलाकास्वरूपादि तत्रैव “मुखे सुकुमुमाकारा कलायपरिमण्डला । अष्टा- [] ङ्गुला शलाका स्यादश्मजा धातुजाऽथ वा” कलायपरिम- ण्डला अग्रे कलायवद् वर्तुला । “ताम्रलोहाश्मसंजाता शलाका लेखने मता” । चन्द्रोदयाख्या लेखनी वर्त्तिश्च तत्रोक्ता यथा “शङ्खनाभिविभीतस्य मज्जा पथ्या मतः- शिला । पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम । छागक्षीरेण संपिष्य वर्त्तिं कुर्य्यात् यवोन्मिताम् । एरण्डमात्रां संपिष्य जलैः कुर्य्याद्यथाञ्जनम् । तिमिरं मांसवृद्धिञ्च काचं पटलमर्बुदम् । रात्र्यन्धं वार्षिकं पुष्पं वर्त्तिश्चन्द्रोदया हरेत्” । रसक्रिया लेखनी तत्रैवोक्ता यथा “तुत्थमाक्षिकसिन्धूत्थासिताशङ्खमनःशिला । गैरिकं सिन्धुफेनञ्च मरिचं चेति चूर्णयेत् । संयोज्य मघुना कुर्यादञ्जनार्थं रसक्रियाम् । वर्त्मरीगार्शतिभिरकाच- शुक्लहरीं पराम्” । चूर्णलेखनञ्च तत्रोक्तं यथा “दक्षा- ण्डत्वक्शिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धवैः । अञ्जनं हरते नित्यं सर्वानक्षिगदान् बलात्” दक्षः कुक्कुटः” । अक्षरलेखनी- प्रमाणादि योगिनीतन्त्रोक्तं यथा “वंशसूठ्या लिखेद् यस्तु तस्य हानिर्भवेद् ध्रुवम् । ताम्रसूच्या तु विभवो भवेन्न तत्क्षयो भवेत् । महालक्ष्मीर्भवेन्नित्यं सुवर्णस्य शला- कया । वृहन्नलस्य सूच्या वै नातिवृद्धिः प्रजायते । तथा अग्निमयैर्देवि! पुत्रपौत्रघनागमः । रैत्येन विपुला लक्ष्मीः कांस्येन मरणं भवेत् । अष्टाङ्गुल- प्रमाणेन दशाङ्गुलेन चाथ वा । चतुरङ्गुलसूच्या वा यो लिखेत् पुस्तकं शुभे! । तत्तदक्षरसंख्याते स्वल्पायुर्याति वै दिने ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4830-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखनं, क्ली, (लिख + ल्युट् ।) छर्द्दनम् । भुर्ज्जत्वफ् । अक्षरविन्यासः । इति मेदिनी । मे, १२२ ॥ * ॥ भूमौ लेखननिषेधो यथा, -- “न भूमौ विलिखेद्वर्णं मन्त्रं न पुस्तकं लिखेत् ॥” इति योगिनीतन्त्रे तृतीयभागे ७ पटलः ॥ लेखनाञ्जनम् । यथा, -- “दक्षाण्डत्वक्शिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धवैः । चूर्णितैरञ्जनं प्रोक्तं पुष्पार्म्मादिनिकृन्तनम् ॥” [] दक्षः कुक्कुटः तस्याण्डस्य त्वक् । शिला मनः- शिला । इति भावप्रकाशः ॥
लेखनः, पुं, (लिख + ल्युः ।) काशः । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-228-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेखन" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें