🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:20:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संदर्भ
saṃdarbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संदर्भ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्दर्भ]
१. रचना । बनावट ।
२. साहित्यिक रचना या ग्रंथ । प्रबंध । निबंध । लेख ।
३. वह ग्रंथ जिसमें किसी और ग्रंथ के गूढ़ वाक्यों आदि का अर्थ या स्पष्टीकरण आदि हो ।
४. कोई छोटी पुस्तक ।
५. वह पुस्तक जिसमें अनेक प्रकार की बातों का संग्रह हो ।
६. विस्तार । फैलाव ।
७. एक साथ क्रमबद्ध करना नत्थी करना । गूँथना (को॰) ।
८. प्रसंग । संबंध । जैसे—इस बात का संदर्भ क्या है ? इस संदर्भ में हमें कुछ नहीं कहना है ।
९. संगीत । निरंतरता (को॰) ।
१०. बुनना (को॰) । संदर्भविरुद्ध = असंबद्ध । प्रसंगरहित । संदर्भशुद्ध = जिसका संदर्भ या संबंध ठीक हो । सदर्भशुद्धि = काव्यनिर्माण में पूर्वापर क्रम से संबंध निर्वाह की शुद्धता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-दर्भ m. (√ 2. दृभ्; ifc. f(आ). ) stringing or binding together (esp. into a wreath or chaplet), weaving, arranging, collecting, mixing, uniting, Kāv.; Kathās.; Sarvad.
a literary or musical composition, Mcar.; Pratāp.; Mṛcch., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संदर्भः 1 Stringing together, weaving, arranging. --2 Collection, uniting, mixture; U. 7. 12. --3 Consistency, continuity, regular connection, coherence; संदर्भशुद्धिं गिरां Gīt. 1. --4 Construction. --5 A composition, literary work; रसगंगाधरनामा संदर्भोऽयं चिरं जयतु R. G.; U. 4. --Comp. --विरुद्ध a. irrelevant, incoherent. --शुद्ध a. connected, coherent. --शुद्धिः f. clearness of arrangement (as of a composition).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1088-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्दर्भ पु० सम् + दृभ--घञ् । १ रचनायां हला० । २ ग्रघते ३ पबन्धे त्रिका० “गूढार्थस्य प्रकाशश्च सारोक्तिः श्रेष्ठवा गिरा । नानार्थवत्त्वं वेद्यत्वं सन्दर्भः कथ्यते घुधै” इत्युक्ते ४ कथमभेदे ५ वक्तृतात्पर्य्यविशेषे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5211,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्दर्भः, पुं, (सं + दृभ ग्रन्थने + घञ् ।) रचना । इति हलायुधः ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ७०० । “कविसमरसिंहनादः स्वरानुवादः सुधैक- संवादः । विद्वद्विनोदकन्दः सन्दर्भोऽयं मया सृष्टः ॥”) प्रबन्धः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ ग्रन्थनम् । यथा, -- “सन्दर्भो रसना गुम्फः श्रन्थनं ग्रन्थनं समाः ।” इति हेमचन्द्रः ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “गूढार्थस्य प्रकाशश्च सारोक्तिः श्रेष्ठता तथा । नानार्थवत्त्वं वेद्यत्वं सन्दर्भः कथ्यते बुधैः ॥” इति रूपसनातनगोस्वामिकृतश्रीभागवतीय- षट्सन्दर्भस्य प्रथमसन्दर्भकारिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-239-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संदर्भ" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें