🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:31:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपन्यास
upanyāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बात का आरम्भ (1.6.9) वाङ्मुख
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपन्यास संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपन्यस्त]
१. वाक्य का उपक्रम । बंधान । बात की लपेट । बात का लच्छा ।
२. कल्पित आख्यायिका । कथा । नावेल ।
३. धरोहर । गिरवी ।
४. प्रसादन (को॰) ।
५. प्रसंग । संदर्भ । संकेत (को॰) ।
६. प्रस्ता- वना । भूमिका । उपोदघात [को॰] ।
७. नियम । विधान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-न्यास m. putting down, placing near to, juxta-position Comm. on Pāṇ.
bringing or procuring (requisites), MBh.
bringing forward, speaking of, mention
statement, suggestion, hint
quotation, reference, Mn.; Mālav.; Sāh.; Daśar. &c.
pretext, Amar. 23
proof, reason, Sāh.
a particular kind of treaty or alliance, Kām.; Hit.
(in dram.) propitiation, gratifying, Sāh.
a deposit, pledge, pawn, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (201,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपन्यासः 1 Placing near to, juxta-position. --2 A deposit, pledge. --3 (a) Statement, suggestion, proposal; पावकः खलु एष वचनोपन्यासः Ś. 5; Māl. 1, 3, 8. (b) Preface, introduction; निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः Amaru. 23; चतुरो मधुरश्चायमुपन्यासः Ak.; so शम˚ Ve. 5 overtures of peace. (c) Allusion, reference, hinting at; आत्मन उपन्यासपूर्वं Ś. 3; M. 4; S. D. 363. --4 A precept, law. --5 A kind of peace; H. 4. 114. --6 Propitiating (प्रसादनं).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0324-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपन्यास पु० उप + नि + अस--घञ् । १ वाक्योपक्रमे २ वाक्य प्रयोगे उपचारच्छलशब्दे उदा० । “तस्माद्ब्रह्म- जिज्ञासोपन्यासमुखेन” शारी० भा० । “मालविकायामय- मुपन्यासः शङ्कयति” मालवि० । ३ विचारे पुण्यमुपन्यासं निवोधत” मनुः । “उपन्यासं विचारम्” कुल्लू० । [] ४ विश्वासेनान्यसमीपे स्वद्रव्यन्यासे उपनिधौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1224-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपन्यासः, पुं, (उप + नि + अस् क्षेपणे + घञ् ।) वाक्योपक्रमः । तत्पर्य्यायः । वाङ्मुखम् २ । इत्य मरः ॥ (“तस्मात् ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन” । इति शरीरकभाष्ये ॥ ९४ । ७ । विचारः । यथा, मनुः ९ । ३१ । “विश्वजन्यमिमं पुण्यमुपन्यासं निबोधत” ॥ “वक्ष्यमाणं सर्व्वजनहितं विचारं शृणुत” । इति तट्टीका । [] धनादीनामर्पणम् । गच्छित इति भाषा ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-257-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपन्यास" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें