🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लेखक
lekhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेखक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ लेखिका]
१. जो किसी बात की अक्षरों में उतारे । लिखनेवाला । लिपिकार । लिपिक ।
२. चित्र लिखनेवाला । चित्रकार (को॰) ।
३. किसी विषय पर लिखकर अपने विचार प्रकट करनेवाला । लेख लिखनेवाला । ग्रंथकार । जैसे,—इस पुस्तक का लेखक कौन है ?
३. एक प्रत का नाम । उ॰— लेखक कहता बात बिचारी । बाम्हन सुन अपराध हमारी ।— सवल॰ (शब्द॰) । यौ॰—लेखकदोप, लेखकप्रमाद=लेखक की लिखने में त्रुटि । लिखनेवाले की भूल या प्रमाद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखक m. a writer, scribe, clerk, secretary, Yājñ.; MBh. &c.
one who delineates or paints, MW.
लेखक n. a writing, written message, Subh.
a calculation (˚कं √ कृ, to make a calculation, reckon), Mṛcch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखकः [लिख् ण्वुल्] 1 A writer, scribe, copyist. --2 A painter. --कं Writing down, transcribing. --Comp. --दोषः --प्रमादः a slip of the scribe, copyist's mistake.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखक पु० लिख--ण्वुल् । लिपिकरे अमरः । लेखकलक्षणादि मत्स्यपु० १८९ अ० उक्तं यथा “सर्वदेश क्षराभिज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । लेखकः कथितो राज्ञः सर्वाधिकरणेषु वै । शीर्षोपेतान् सुसम्पूर्णान् समश्रेणिगतान् समान् । अक्षरान् वै लिखेद् यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः । उपायवाक्यकुशलः सर्वशास्त्रविशारदः । बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्याद् भृगूत्तम! । वाक्या- भिप्रायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । अनाहार्य्यो नृपे भक्तो लेखकः स्याद् भृगूद्वह” । “सकृदुक्तगृहीतार्थो लघु- हस्तो जिताक्षरः । सर्वशास्त्रसमालोकी प्रकृष्टो नाम लेखकः” चाणक्यः राजलेखकलक्षणं तु पत्रकौमुद्यामुक्तं यथा “ब्राह्मणो मन्त्रणाभिज्ञो राजनीतिविशारदः । नानालिपिज्ञो मेधावी नानाभाषासमन्वितः । मन्त्रणा- चतुरो धीमान् नीतिशास्त्रार्थकोविदः । सन्धिविग्रह- भेदज्ञो राजकार्य्ये विचक्षणः । सदा राज्ञो हितान्वेषी राजसन्निधिसंस्थितः । कार्य्याकार्य्यविचारज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । स्वरूपवादी शुद्धात्मा धर्मज्ञो राजधर्मवित् । एवमादिगुणैर्युक्तः स एव नृपलेखकः । नृपानुवर्त्ती सततं नृपविश्वासरक्षकः । नृपतेर्हितकान्वेषी स एव राज- लेखकः” । “लेखकानपि कायस्थान् लेख्यकृत्ये विचक्ष- णान्” पराशरेणोक्तं कायस्थस्य लेखकत्वं विवादान्तर्गत- विषयलेखने एव न पुस्तकादौ अब्राह्मणलिखितपुस्तकस्य पाठनिषेधात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4830,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखकः, पुं, (लिखतीति । लिख् + ण्वुल् ।) लेखनकर्त्ता । तत्पर्य्यायः । लिपिकरः २ अक्षर- चनः ३ अक्षरचुञ्चुः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । १५ ॥ वोलकः ५ करकः ६ मसीपण्यः ७ करप्रणीः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ वर्णी ९ । इति जटा- धरः ॥ * ॥ तस्य लक्षणानि यथा, -- “सर्व्वदेशाक्षराभिज्ञः सर्व्वशास्त्रविशारदः । लेखकः कथितो राज्ञः सर्व्वाधिकरणेषु वै ॥ शीर्षोपेतान् सुसंपूर्णान् समश्रेणिगतान् समान् । अक्षरान् वै लिखेद्यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः ॥ उपायवाक्यकुशलः सर्व्वशास्त्रविशारदः । बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्याद्भृगूत्तम ॥ वाक्याभिप्रायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । अनाहार्य्यो नृपे भक्तो लेखकः स्याद्भृगूत्तम ॥” इति मात्स्ये १८९ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “सकृदुक्तगृहीतार्थो लघुहस्तो जिताक्षरः । सर्व्वशास्त्रसमालोकी प्रकृष्टो नाम लेखकः ॥” इति चाणक्यसंग्रहः ॥ * ॥ राजलेखकलक्षणं यथा, -- “ब्राह्मणो मन्त्रणाभिज्ञो राजनीतिविशारदः । नानालिपिज्ञो मेधावी नानाभाषासमन्वितः ॥ मन्त्रणाचतुरो धीमान् नीतिशास्त्रार्थकोविदः । सन्धिविग्रहभेदज्ञो राजकार्य्ये विचक्षणः ॥ सदा राजहितान्वेषी राजसन्निधिसंस्थितः । कार्य्याकार्य्यविचारज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ स्वरूपवादी शुद्धात्मा धर्म्मज्ञो राजधर्म्मवित् । एवमादिगुणैर्युक्तः स एव राजलेखकः ॥ नृपानुवर्त्ती सततं नृपविश्वासरक्षकः । नृपतेर्हितकान्वेषी स एव राजलेखकः ॥” इति पत्रकौमुदी ॥ * ॥ लेख्यकर्म्म कायस्थेन कर्त्तव्यम् । यथा, -- “लेखकानपि कायस्थान् लेख्यकृत्ये विचक्ष- णान् ॥” कुर्य्यादितिशेषः । इति पराशरसंहितायाम् १० अध्यायः ॥ (गणेशस्तु महाभारतस्य लेखकः । यथा, महाभारते । १ । १ ७८ -- ७९ । “श्रुत्वैतत् प्राह विघ्नेशो यदि मे लेखनी क्षणम् । लिखतो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम् ॥ व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित् । ओँमित्युक्त्वा गणेशोऽपि बभूव किल लेखकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-227-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेखक" आता है (33)
वोरक वह जो लिखता हो । लेखकवार्णिक लेखकलिपिकर लेखक । लिखनेवालालिपिकार लिखनेवाला । लेखक । दे॰ 'लिपिकर'अक्षरजीवक लिखकर जीविका कमानेवाला व्यक्ति । लेखक । लिपिकारअक्षरजीविक अक्षरजीवक । लेखकशिखक लेखक । मुहर्रिरमसिपण्य लिखने का काम करनेवाला । लेखकलिबिंकर प्रचिलिपि करनेवाला । लेखकदिविर लेखक । लिपिक । मुंशीलिपिक लेखक । कर्णिक । क्लार्कवर्णी लेखकनिबंधा लेखकवार्णक लेखकमषिपण्य लिखने का काम करनेवाला । वह जो लिखने का काम करता हो । लेखकलिखक लेखककातिब लिखनेवाला । लेखकमुंशी लेख या निबंध आदि लिखनेवाला । लेखकचिटनीस लेखकलिखेरा लिखनेवाला । लेखकचिटनवीस चिट्ठीपत्री, हिसाब किताब आदि लिखनेवाला । लेखक । मुहर्रिर । कारिंदापंजीकार पंजी या बही लिखनेवाला व्यक्ति । लेखक । मुनीमलेखनहार पु वि॰ लिखने का काम करनेवाला । जो लिखता हो । लेखकअह्लेकलम लेखक । मसिजीवीकापीनवीस वह जो किसी प्रकार की प्रतिलिपि तैयार करता हो । लेखकमुतसद्दी लेखक । मुंशीमुहर्रिर लेखक । मुंशी । लिपिक क्लर्कमोहरिर्र वह जो किसी कागज आदि लिखने का काम करते हो । लेखक । मुंशीपंजिकारक पंचांगनिर्माताशिक्षिताक्षर वह जिसने विद्या पढी़ हो । शिक्षितमहता गाँव का मुखिया । सरदार । महतीलेपी लेप करनेवालाप्रणेता निर्माण करनेवाला । बनानेवाला । कर्ता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें