🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:30:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लेखक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लेखक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लेखक

अर्थ: लिखने वाला, लिपिक, लिपिकार

संस्कृत: लेखकः · पर्याय: लिपिकार, अक्षरचण, अक्षरचुञ्चु

व्युत्पत्ति: लिख्+ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लेखक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लेखक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लिख् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लेखक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालेखकःलेखकौलेखकाः
द्वितीयालेखकम्लेखकौलेखकान्
तृतीयालेखकेनलेखकाभ्याम्लेखकैः
चतुर्थीलेखकायलेखकाभ्याम्लेखकेभ्यः
पञ्चमीलेखकात् / लेखकाद्लेखकाभ्याम्लेखकेभ्यः
षष्ठीलेखकस्यलेखकयोःलेखकानाम्
सप्तमीलेखकेलेखकयोःलेखकेषु
सम्बोधनहे लेखकहे लेखकौहे लेखकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लेखक
लेखक
lekhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेखक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ लेखिका]
१. जो किसी बात की अक्षरों में उतारे । लिखनेवाला । लिपिकार । लिपिक ।
२. चित्र लिखनेवाला । चित्रकार (को॰) ।
३. किसी विषय पर लिखकर अपने विचार प्रकट करनेवाला । लेख लिखनेवाला । ग्रंथकार । जैसे,—इस पुस्तक का लेखक कौन है ?
३. एक प्रत का नाम । उ॰— लेखक कहता बात बिचारी । बाम्हन सुन अपराध हमारी ।— सवल॰ (शब्द॰) । यौ॰—लेखकदोप, लेखकप्रमाद=लेखक की लिखने में त्रुटि । लिखनेवाले की भूल या प्रमाद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखक m. a writer, scribe, clerk, secretary, Yājñ.; MBh. &c.
one who delineates or paints, MW.
लेखक n. a writing, written message, Subh.
a calculation (˚कं √ कृ, to make a calculation, reckon), Mṛcch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखकः [लिख् ण्वुल्] 1 A writer, scribe, copyist. --2 A painter. --कं Writing down, transcribing. --Comp. --दोषः --प्रमादः a slip of the scribe, copyist's mistake.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखक पु० लिख--ण्वुल् । लिपिकरे अमरः । लेखकलक्षणादि मत्स्यपु० १८९ अ० उक्तं यथा “सर्वदेश क्षराभिज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । लेखकः कथितो राज्ञः सर्वाधिकरणेषु वै । शीर्षोपेतान् सुसम्पूर्णान् समश्रेणिगतान् समान् । अक्षरान् वै लिखेद् यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः । उपायवाक्यकुशलः सर्वशास्त्रविशारदः । बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्याद् भृगूत्तम! । वाक्या- भिप्रायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । अनाहार्य्यो नृपे भक्तो लेखकः स्याद् भृगूद्वह” । “सकृदुक्तगृहीतार्थो लघु- हस्तो जिताक्षरः । सर्वशास्त्रसमालोकी प्रकृष्टो नाम लेखकः” चाणक्यः राजलेखकलक्षणं तु पत्रकौमुद्यामुक्तं यथा “ब्राह्मणो मन्त्रणाभिज्ञो राजनीतिविशारदः । नानालिपिज्ञो मेधावी नानाभाषासमन्वितः । मन्त्रणा- चतुरो धीमान् नीतिशास्त्रार्थकोविदः । सन्धिविग्रह- भेदज्ञो राजकार्य्ये विचक्षणः । सदा राज्ञो हितान्वेषी राजसन्निधिसंस्थितः । कार्य्याकार्य्यविचारज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । स्वरूपवादी शुद्धात्मा धर्मज्ञो राजधर्मवित् । एवमादिगुणैर्युक्तः स एव नृपलेखकः । नृपानुवर्त्ती सततं नृपविश्वासरक्षकः । नृपतेर्हितकान्वेषी स एव राज- लेखकः” । “लेखकानपि कायस्थान् लेख्यकृत्ये विचक्ष- णान्” पराशरेणोक्तं कायस्थस्य लेखकत्वं विवादान्तर्गत- विषयलेखने एव न पुस्तकादौ अब्राह्मणलिखितपुस्तकस्य पाठनिषेधात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4830,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखकः, पुं, (लिखतीति । लिख् + ण्वुल् ।) लेखनकर्त्ता । तत्पर्य्यायः । लिपिकरः २ अक्षर- चनः ३ अक्षरचुञ्चुः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । १५ ॥ वोलकः ५ करकः ६ मसीपण्यः ७ करप्रणीः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ वर्णी ९ । इति जटा- धरः ॥ * ॥ तस्य लक्षणानि यथा, -- “सर्व्वदेशाक्षराभिज्ञः सर्व्वशास्त्रविशारदः । लेखकः कथितो राज्ञः सर्व्वाधिकरणेषु वै ॥ शीर्षोपेतान् सुसंपूर्णान् समश्रेणिगतान् समान् । अक्षरान् वै लिखेद्यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः ॥ उपायवाक्यकुशलः सर्व्वशास्त्रविशारदः । बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्याद्भृगूत्तम ॥ वाक्याभिप्रायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । अनाहार्य्यो नृपे भक्तो लेखकः स्याद्भृगूत्तम ॥” इति मात्स्ये १८९ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “सकृदुक्तगृहीतार्थो लघुहस्तो जिताक्षरः । सर्व्वशास्त्रसमालोकी प्रकृष्टो नाम लेखकः ॥” इति चाणक्यसंग्रहः ॥ * ॥ राजलेखकलक्षणं यथा, -- “ब्राह्मणो मन्त्रणाभिज्ञो राजनीतिविशारदः । नानालिपिज्ञो मेधावी नानाभाषासमन्वितः ॥ मन्त्रणाचतुरो धीमान् नीतिशास्त्रार्थकोविदः । सन्धिविग्रहभेदज्ञो राजकार्य्ये विचक्षणः ॥ सदा राजहितान्वेषी राजसन्निधिसंस्थितः । कार्य्याकार्य्यविचारज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ स्वरूपवादी शुद्धात्मा धर्म्मज्ञो राजधर्म्मवित् । एवमादिगुणैर्युक्तः स एव राजलेखकः ॥ नृपानुवर्त्ती सततं नृपविश्वासरक्षकः । नृपतेर्हितकान्वेषी स एव राजलेखकः ॥” इति पत्रकौमुदी ॥ * ॥ लेख्यकर्म्म कायस्थेन कर्त्तव्यम् । यथा, -- “लेखकानपि कायस्थान् लेख्यकृत्ये विचक्ष- णान् ॥” कुर्य्यादितिशेषः । इति पराशरसंहितायाम् १० अध्यायः ॥ (गणेशस्तु महाभारतस्य लेखकः । यथा, महाभारते । १ । १ ७८ -- ७९ । “श्रुत्वैतत् प्राह विघ्नेशो यदि मे लेखनी क्षणम् । लिखतो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम् ॥ व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित् । ओँमित्युक्त्वा गणेशोऽपि बभूव किल लेखकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-227-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेखक" आता है (33)
वोरक वह जो लिखता हो । लेखकवार्णिक लेखकलिपिकर लेखक । लिखनेवालालिपिकार लिखनेवाला । लेखक । दे॰ 'लिपिकर'अक्षरजीवक लिखकर जीविका कमानेवाला व्यक्ति । लेखक । लिपिकारअक्षरजीविक अक्षरजीवक । लेखकशिखक लेखक । मुहर्रिरमसिपण्य लिखने का काम करनेवाला । लेखकलिबिंकर प्रचिलिपि करनेवाला । लेखकदिविर लेखक । लिपिक । मुंशीलिपिक लेखक । कर्णिक । क्लार्कवर्णी लेखकनिबंधा लेखकवार्णक लेखकमषिपण्य लिखने का काम करनेवाला । वह जो लिखने का काम करता हो । लेखकलिखक लेखककातिब लिखनेवाला । लेखकमुंशी लेख या निबंध आदि लिखनेवाला । लेखकचिटनीस लेखकलिखेरा लिखनेवाला । लेखकचिटनवीस चिट्ठीपत्री, हिसाब किताब आदि लिखनेवाला । लेखक । मुहर्रिर । कारिंदापंजीकार पंजी या बही लिखनेवाला व्यक्ति । लेखक । मुनीमलेखनहार पु वि॰ लिखने का काम करनेवाला । जो लिखता हो । लेखकअह्लेकलम लेखक । मसिजीवीकापीनवीस वह जो किसी प्रकार की प्रतिलिपि तैयार करता हो । लेखकमुतसद्दी लेखक । मुंशीमुहर्रिर लेखक । मुंशी । लिपिक क्लर्कमोहरिर्र वह जो किसी कागज आदि लिखने का काम करते हो । लेखक । मुंशीपंजिकारक पंचांगनिर्माताशिक्षिताक्षर वह जिसने विद्या पढी़ हो । शिक्षितमहता गाँव का मुखिया । सरदार । महतीलेपी लेप करनेवालाप्रणेता निर्माण करनेवाला । बनानेवाला । कर्ता

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लेखकलेखक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लिख् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: लेखक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लिख् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लेखक 📚 ➤ लिखने वाला, लिपिक, लिपिकार
संस्कृत: लेखकः · पर्याय: लिपिकार, अक्षरचण, अक्षरचुञ्चु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लेखक 📚जो किसी बात की अक्षरों में उतारे । लिखनेवाला । लिपिकार । लिपिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लेखक
लेखक (२.८.१५) — लिपिकार, अक्षरचण, अक्षरचुंचु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लेखक: लिख् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें