🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:55:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवेक
viveka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(आत्मा-अनात्मा का) भेद-ज्ञान (2.7.42) पृथगात्मता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवेक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भली बुरी वस्तु का ज्ञान । सत् असत् का ज्ञान ।
२. मन की वह शक्ति जिससे भले बुरे का ज्ञान होता हो । अच्छे और बुरे को पहचानने की शक्ति ।
३. समझ । विचार । बुद्बि ।
४. सत्य ज्ञान ।
५. प्रकृत्ति औ र पुरुष की विभिन्नता का ज्ञान ।
६. पानी रखने का एक प्रकार का बरतन । जलपात्र ।
७. जैनों के अनुसार बहुत ही प्रिय पदार्थों का त्याग ।
८. भेद । अंतर । प्रभेद (को॰) । यौ॰—विवेकख्याति=यथार्थ या वास्तविक ज्ञान । विवेकज्ञान= विवेचन की योग्यता । न्यायबुद्धि । विवेकपदवी=विचारणा । विवेचना । चिंतन । विवेकपरिपंथा=न्याय में बाधक । विवेक- भाक्=विवेकी । बुद्धिमान् । विवेकमंथरता=विवेक की दुर्बलता । विवेकविरह=विवेक से रहित होना । अविवेकिता मूर्खता । विवेकविश्रांत=मूर्ख । बुद्धिहीन । विवेकशील । विवेकशून्य़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वेक m. discrimination, distinction, Mn.; Sarvad.; Suśr.
consideration, discussion, investigation, Gīt.; MārkP.; Sarvad.
true knowledge, discretion, right judgement, the faculty of distinguishing and classifying things according to their real properties, ChUp.; Kap. &c.
(in Vedānta) the power of separating the invisible Spirit from the visible world (or spirit from matter, truth from untruth, reality from mere semblance or illusion)
a water trough (= जल-द्रोणी), L.
N. of wk.
वि-वेक &c. See under वि-√ विच्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (987,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवेकः 1 Discrimination, judgment, discernment, discretion; [] काश्यपि यातस्तवापि च विवेकः Bv. 1. 68, 66; ज्ञातोयं जलधर तावको विवेकः 96; विवेकभ्रष्टानां भवति विनितः शतमुखः Bh. 2. 10. --2 Consideration, discussion, investigation; यच्छृगारविवेकतत्त्वमपि यत्काव्येषु लीलायित Gīt. 12, so द्वैत,˚ धर्म˚ --3 Distinction, difference, discriminating (between two things); नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् Bv. 1. 13; Bk. 17. 60. --4 (In Vedānta phil.) The power of distinguishing between the visible world and the invisible spirit, or of separating reality from mere semblance or illusion. --5 True knowledge. --6 A receptacle for water, basin, reservoir. --Comp. --ज्ञ a. judicious, discriminative; Pt. 1. 262, 387. --ज्ञानं the faculty of discrimination. --दृशान् m. a discerning man. --पदवी reflection, consideration.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0994-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवेक पु० वि + विच--घञ् । १ याथार्थ्येन वस्तुस्वरूपाव- धारणे २ प्रकृतिपुरुषयार्भदज्ञाने च जटा० । ३ अन्योन्यधर्मव्यावर्त्तनेन वस्तुस्वरूपावधारणे । विवेकचू- तत्प्रकारो दृश्यः । ४ विचारे ५ जलद्रोण्याम् मेदि० । संज्ञायां कर्त्तरि घञ् । ६ विचारके च प्राड्विवेकः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवेकः, पुं, परस्परव्यावृत्त्या वस्तुस्वरूपनिश्चयः । प्रकृतिपुरुषयोर्विभागेन ज्ञानं इत्यन्ये । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । पृथगात्मता २ । इत्य- मरः ॥ विवेचनम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ पृथग्भावः ४ । इति धरणिः ॥ “विवेको वस्तुनो भेदः प्रकृतेः पुरुषस्य वा ॥” इति जटाधरः ॥ यथा । नित्यानित्यवस्तुविवेकस्तावत् ब्रह्मैव नित्यं वस्तु ततोऽन्यदखिलमनित्यमिति विवेचनम् । इति वेदान्तसारः ॥ (यथा, मनौ । १ । २६ । “कर्म्मणाञ्च विवेकार्थं धर्म्माधर्म्मौ व्यवेचयत् ॥”) जलद्रोणी । विचारः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनौ । १ । ११२ । “तस्य कर्म्मविवेकार्थं शेषाणामनुपूर्व्वशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-433-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवेक" आता है (21)
विशिष्टबुद्धि सदसद् विवेकिनो प्रज्ञा । विवेक । प्रेभेदक ज्ञानविदर्शना विवेक । ज्ञानधर्मबुद्धि धर्म अधर्म का विवेक । विवेक । भले बुरे का विचारफहम ज्ञान । समझ । विवेकतमीज भले और बुरे को पहचानने की शक्ति । विवेकदानिश समझ । अक्ल । बुद्धि । विवेक । यौ॰—दानिशमंद = चतुर । बुद्धिमान । दानिश्…प्रविचर विवेक । विचारणा । विवेचनअंतरदीठि अंतर्दृष्टि । विवेकमनोदेवता अंतरात्मा । विवेकन्यायवान् न्याय पर चलनेवाला । विवेक । न्यायीक्रतु निश्चय । संकल्पपंडा किसी तीर्थ या मंदिर का पुरोहित या पुजारी । तीर्थ पुरोहित । मंदिर का पु…विभावन विशेष रूप से चिंतन । विचार । विमर्शअंतःकरण वह भीतरी इंद्रिय जिसके विषय संकल्प, विकल्प, निश्चय, स्मरण आदि है तथा ज…अक्ल बुद्धि । समझ । सूझबूझ । ज्ञान । प्रज्ञाजमीर अंतःकरणा । हृदय । मनन्याव नियम नीति । आचरण । पद्धतिपहचान पहचानने की क्रिया या भाव । यह ज्ञान कि यह वही व्यक्ति या वस्तु विशेष ह…फरहंग कोश । शब्दसंग्रह । जैसे, फरहंग ए आसफियामाद्दा वह मूल तत्व जिससे कोई पदार्थ बना होइम्तियाज भेद । अंतर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें