🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:21:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चेष्टा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चेष्टा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चेष्टा

अर्थ: चाल, गति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चेष्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. चेष्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. चेष्टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. चेष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. चेष्टा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. चेष्ट (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चेष्टा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचेष्टाचेष्टेचेष्टाः
द्वितीयाचेष्टाम्चेष्टेचेष्टाः
तृतीयाचेष्टयाचेष्टाभ्याम्चेष्टाभिः
चतुर्थीचेष्टायैचेष्टाभ्याम्चेष्टाभ्यः
पञ्चमीचेष्टायाःचेष्टाभ्याम्चेष्टाभ्यः
षष्ठीचेष्टायाःचेष्टयोःचेष्टानाम्
सप्तमीचेष्टायाम्चेष्टयोःचेष्टासु
सम्बोधनहे चेष्टेहे चेष्टेहे चेष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चेष्टा
चेष्टा
ceṣṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेष्टा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । वह कायिक व्यापार जो आंतरिक विचार या भाव का द्योतक हो ।
२. नायिका या नायक का वह प्रयत्न या उपाय जो नायक नायिका के प्रति प्रेम प्रकट करने के लिये हो ।
३. उद्योग । प्रयत्न । कोशिश ।
४. कार्य । काम ।
५. श्रम । परिश्रम ।
६. इच्छा । कामना । ख्वाहिश ।
७. मुँह की वह आकृति जिससे मानसिक स्थिति प्रकट होती है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेष्टा f. (Pāṇ. ii, 3, 12) moving any limb, gesture, Mn. vii f.; Yājñ.; MBh. &c. (ifc. Ragh. ii, 43)
action, activity, effort, endeavour, exertion, ĀśvŚr. i; ŚvetUp. ii, 9 (ifc.), Mn. iv, 65; Bhag. &c.
doing, performing, Mn. i, 65
behaving, manner of life, Mn. vii, 194; KapS. iii, 51; VarBṛS. (ifc.) &c.
cf. अ-, नष्ट-, निश्-.
चेष्टा f. See ˚ट.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेष्टा [चेष्ट्-अङ्] 1 Motion, movement; किमस्माकं स्वामिचेष्टानिरूपणेन H. 3; Māl. 5. 7. --2 Gesture, action; चेष्टया भाषणेन च नेत्रवक्त्रविकारैश्च लक्ष्यतेऽतर्गतं मनः Ms. 8. 26. --3 Effort, exertion. --4 Behaviour; Pt. 1. 150. --5 Action, deed, performing. --नाशः destruction of the world. --निरूपणं observing a person's movements.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेष्टा स्त्री चेष्ट--अङ् । “आत्मजन्या भवेदिच्छा इच्छाजन्या भ- वेत् कृतिः । कृतिजन्या भवेच्चेष्टा चेष्टाजन्या भवेत्क्रिया” इत्युक्ते कृतिजन्ये क्रियासाधने कायिके व्यापारे । “घेष्टावदन्त्यावयवित्वं शरीरत्वम्” सि० मु० । “बाह्यैर्वि भावयेल्लिङ्गैर्भावैरन्तर्गतं नृणाम् । स्वरवर्णोङ्गिताकारै श्चक्षुषा चेष्टितेन च । आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः” मनुः “चेष्टा हस्तास्फालनादि” कुल्लू० । “चेष्टाभोजन वाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने” याज्ञ० । “वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां व्यूहनं रीक्ष्यमेव च” याज्ञवल्क्येन तस्य वायुकार्य्य- त्वमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2965,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेष्टा, स्त्री, (चेष्ट + भावे अङ् टाप् च ।) कायिक- व्यापारः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥ (यथा, मनुः । ७ । ६७ । “आकारमिङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम् ।” “प्रवृत्तिरत्र चेष्टा ज्ञानेच्छा प्रयत्नादीनां देहे ऽभावस्वोक्तप्रायत्वात् चेष्टायाश्च यत्नवानात्मा- प्यनुमीयते ॥” इति सिद्धान्तमुक्तावली । ५५ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-460-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चेष्टा" आता है (26)
ईहा चेष्टागुरण प्रयत्न । चेष्टा । उद्योगसमुद्यम उद्यम । चेष्टाइशारा सैन । संकेत । चेष्टाउजवास प्रयत्न । चेष्टा । तैयारीकोशिश प्रयत्न । चेष्टा । उद्योग । श्रमसमोहा उद्योग । प्रयत्न । चेष्टा । कोशिशगतिविधि चेष्टा । उद्यम । चालढाल । कार्यजद्दोजहद दौड़धूप । चेष्टा । प्रयत्नशरीरधर्म चेष्टा । शरीरगत लक्षण । अनुभाव । (अं॰ लिम्टम्स)घटा मोघों का घना समूह । उभड़े हुए बादलों का ढेर । मेघमाला । कादंबिनीवात वायु । हवाआस्था पूज्य बुद्धि । श्रद्धा । क्रि॰ प्र॰— रखना ।—होनाक्रिया प्रयत्न वह क्रिया जो किसी कार्य को, विशेषतः कुछ कठिन कार्य को, पूरा करने के लि…प्रतियत्न लालच । प्राप्ति या लाभ की इच्छाप्रयुक्ति प्रयोजन । लक्ष्य । उद्देश्यअतिसर अतिक्रमण करनेवाला । सबसे आगे बढ़ जानेवाला । नेतासमीहित अभिलषित । आकांक्षित । इच्छितहिस अनुभव । ज्ञान । बोधसमुत्पतन उड़ना । ऊपर उठनापंचस्कंध बौद्ध दर्शन में गुणों की समष्टि जिसे स्कंध कहते हैं । विशेष—स्कंध पाँच…ईठ पु वि॰ संज्ञा पुं॰ईठि पु संज्ञा स्त्रीरुख कपोल । गालहरकत गति । चाल । हिलना । डोलना

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चेष्टाचेष्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चेष्ट् + अ)
अन्य सम्भावना: चेष्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | चेष्टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चेष्टा 📚 ➤ चाल, गति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चेष्टा 📚शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चेष्टा
क्रिया के नौ अर्थ (३.३.१६५) — आरम्भ, प्रायश्चित्त, शिक्षा, पूजा, विचार, उपाय, कर्म, चिकित्सा
भाव (३.३.२१८) — सत्ता, स्वभाव, अभिप्राय, आत्मा, जन्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चेष्टा: चेष्ट् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬