🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:09:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कष्ट
kaṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दुःख के और नाम (1.9.4) कृच्छ्र · आभील · इनमें · वे
प्रगाढ (3.3.51) अत्यधिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कष्ट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्लेश । पीड़ा । वेदना । तकलीफ । व्यथा । दुःख । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—करना ।—झेलना । देना—भोगना ।—सहना ।
२. संकट । आपत्ति । मुसीबत ।
३. पाप । दोष (को॰) ।
४. दुष्टता । शैतानी (को॰) ।
५. प्रयत्न । उद्योग (को॰) ।
६. परिश्रम । श्रम (को॰) ।
कष्ट २ वि॰
१. बुरा । सदोष ।
२. हानिकारक ।
३. जो क्रमशः बुरी हालत को पहुँचा हो ।
४. बदतर । कष्टकर । दुखदायक ।
५. चितापूर्ण ।
६. कठिन । दुस्साध्य ।
७. घातक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कष्ट mfn. (perhaps p.p. of √ कष्, Pāṇ. vii, 2, 22; Vop. 26, 111, Kāś. on Pāṇ. vi, 2, 47), bad, R.
ill, evil, wrong, Mn.; MBh.; R.; Suśr. &c.
painful, Suśr.
grievous, severe, miserable, Mn. xii, 78; Yājñ. iii, 29; Bhartṛ.
difficult, troublesome, Mn. vii, 186 and 210
worst, Mn. vii, 50 and 51
pernicious, noxious, injurious, Suśr.
dangerous (= कृच्छ्र), Pāṇ. vii, 2, 22; Nal. xiii, 16
inaccessible (= गहन), Pāṇ. vii, 2, 22
boding evil Comm. on Pāṇ. iii, 2, 188
कष्ट m. ‘N. of a man’, see काष्टायन
(in rhetoric) offending the ear, Vām. ii, 1, 6
forced, unnatural
कष्ट n. a bad state of things, evil, wrong
pain, suffering, misery, wretchedness
trouble, difficulty
bodily exertion, strain, labour, toil, fatigue, weariness, hardship, uneasiness, inquietude (mental or bodily), R.; Kathās.; Pañcat.; Śak.; Hit.
कष्टात्-कष्टम् or कष्टतरम्, worse than the worst
कष्टेन or कष्टात्, with great difficulty, Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कष्ट a. [कष्-क्त] 1 Bad, evil, ill, wrong; रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात् कष्टतरं गता R. 15. 43 ‘gone from bad to worse’, (reduced to a wretched condition). --2 Painful, grievous; मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः R. 14. 56; कष्टोऽयं खलु भृत्यभावः Ratn. 1 full of cares; Ms. 7. 50; Māl. 9. 37; Y. 3. 29; कष्टा वृत्तिः पराधीना कष्टो वासो निराश्रयः । [] निर्धनो व्यवसायश्च सर्वकष्टा दरिद्रता ॥ Chāṇ. 59 --3 Difficult; स्त्रीषु कष्टोऽ धिकारः V. 3. 1; U. 7. --4 Hard to subdue (as an enemy); Ms. 7. 186, 210. --5 Mischievous, hurtful, injurious. --6 Boding evil. --7 Sorrowful, miserable. --ष्टं 1 Evil, difficulty, misery, suffering, hardship, pain; कष्टं खल्वनपत्यता Ś. 6; धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः Pt. 1. 163. --2 Sin, wickedness. --3 Difficulty, effort; कष्टेन some how or other. --ष्टं ind. Alas! Ah.! हा धिक् कष्टं; हा कष्टं जरयाभिभूतपुरुषः पुत्रैरवज्ञायते Pt. 4. 78. --Comp. --आगत a. arrived or got with difficulty. --कर a. giving pain, troublesome. --कारः --कारकः the world (as the scene of miseries). --तपस् a. one who practises hard penance; Ś. 7 --संश्रय a. attended with troubles: Pt. 1. 163; 2. 118. --साध्य a. to be accomplished with difficulty. --स्थानं a bad station, a difficult or disagreeable place.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0390-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कष्ट न० कष--क्त “कृच्छ्रगहनयोः कषः” पा० नेट् । १ पीडायाम् व्यथायाम्, “कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुता मे” भा० आ० ३ अ० । “एकस्य कष्टस्य न यावदन्तम्” पञ्चत० २ पीडायुक्ते ३ गहने ४ पीडाकारके च त्रि० “बन्धनानि च कष्टानि परप्रेष्यत्वमेव च” मनुः । “मोहादभूत् कष्टतमः प्रबोधः” रघु० । “शीतातपादिकष्टानि सहतेऽन्यानि सेवकः” पञ्चत० “ततः कष्टतरं नु किम्” गीता । “एतत्कष्टतमं विद्याच्चतुष्कं कामजे गणे” । “क्रोधजेऽपि गणे विद्यात् कष्टमेतत्त्रिकं बुधाः” मनुः । ५ कष्टसाध्ये बहूपायेन शाम्ये रिपुरोगादौ । “स हि कष्टतमो रिपुः” “कृतज्ञं धृतिमन्त च कष्टमाहुररिं बुधाः” मनुः । रोगाणां कष्टता च बह्वायाससाध्यता यथोक्तं सुश्रुते “केवलः समदेहाग्नेः सुखसाध्यतमोगदः । अतोऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात् कृच्छ्रो- व्यामिश्रलक्षणः । क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् । पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः । गुणालाभेऽपि सपदि यदि सैव क्रिया हिता । कर्त्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि” । तथा च रोगः त्रिविधः साध्यः असाध्यः याप्यश्च । तत्र साध्योऽपि द्विविधः अल्पायाससाध्योबह्वायाससाध्यश्च बह्वायाससाध्यस्यैव कष्टता । कष्टसाध्याश्च रोगाः सुश्रुते तत्तत्स्थाने उक्तास्तत एबायसेयाः । कष्टसाधने ६ पापे च । “कष्टाय क्रमणे” पा० क्यङ् “कष्टायते कष्टं पापं कर्त्तुमुत्सहते इत्यर्थः” सि० कौ० । अलङ्कारोक्ते ७ दोषभेदे यत्र सन्ध्यादिना अर्थस्य दुर्बोधत्वं तत्र कष्टत्वम् “कष्टं तदर्थावगमोदुरायत्तोभवेद् यदि” इत्यक्तलक्षणात् तच्च सन्धिकृतम् अतएव सा० दर्पणे [] “सन्धौ विश्लेषाश्लीलकष्टताः” इत्युक्त्वोदाहृतम् “उर्व्यसावत्र चार्वङ्गि! मर्वन्ते चार्ववस्थितिः” इदन्तु वाक्यगतम् । क्लिष्टत्वमप्यस्यैव नामान्तरं “अवाचकत्वं क्लिष्टत्वमिति” सा० द० पदगतदोषे उक्त्वा “क्षीरोदजावसति जन्मभुवः प्रसन्नाः” इति अत्र अर्थप्रतीतेर्व्य वहितत्व- मिति तत् लक्षयित्वा क्षीरोदजालक्ष्मीस्तस्या वंसतिः पद्मं तस्य जन्मभुवो जलानि” अर्थावबोधे व्यवधानं दर्शितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1840-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कष्टं, क्ली, (कष्यते इति । कष् + भावे क्तः । “कृच्छ्रगहनयोः कषः” । ७ । २ । २२ । इति नेट् ।) पीडामात्रम् । तत्पर्य्यायः । पीडा २ बाधा ३ व्यथा ४ दुःखम् ५ अमानस्यम् ६ प्रसूतिजम् ७ कृच्छ्रम् ८ आभीलम् ९ । इत्यमरः । १ । ९ । ३ ॥ आबाधा १० वेदना ११ दुखम् १२ आमा- नस्यम् १३ । इति तट्टीकायां भरतः ॥ कला- कलम् १४ । इति वाचस्पतिः ॥ अर्त्तिः १५ आर्त्तिः १६ पीडनम् १७ बाधनम् १८ आम- नस्यम् १९ विबाधनम् २० विहेठनम् २१ विधा- नकम् २२ पीडितम् २३ । इति शब्दरत्नावली ॥ क्वाथः २४ अशर्म्म २५ । इति जटाधरः ॥ (यथा महानिर्व्वाणोक्तात्मज्ञाननिर्णये । “कुर्व्वाणः सततं कर्म्म कृत्वा कष्टशतान्यपि । तावन्न लभते मोक्षं यावज्ज्ञानं न जायते” ॥)
कष्टः, त्रि, (कष्यतेऽसौ । कष् + कर्मणि + क्तः ।) पी- डायुक्तः । गहनः । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥ (यथा मनुः १२ । ७८ । “बन्धनानि च कष्टानि परप्रेष्यत्वमेव च” ॥ अतिकष्टकरम् । विषादादौप्रयोक्तव्यम् । यथा, महाभारते १ । १ । २१५ । “कष्टं ! युद्धे दशशेषाः श्रुता मे । त्रयोऽस्माकं पाण्डवानाञ्च सप्त” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-070-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कष्ट" आता है (60)
आभील दु:ख । कष्टक्लेश दु:ख । कष्ट । व्यथा । वेदना । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—देना ।—पाना ।—भोगना ।…प्रैष क्लेश । कष्ट । दुःखक्लिष्टि पीड़ा । व्यथा । दु:ख । कष्टदरद पीड़ा । व्यथा । कष्टकारणा व्यथा । कष्ट । तकलीफविबाधा कष्ट । ब्यथा । पीड़ाअविपद् कष्ट, दु:ख आदि का आभाव । सुख । समृद्धिपरिबाधा पीडा । कष्ट । बाधा । भ्रम । श्रांति । मिहनतविराधान कष्ट । व्यथा । दुःखपरिक्षति पीड़ा । कष्ट । क्षतिदुःखता दुःख होने का भाव । बेचैनी । कष्टविषादन कष्ट । दुःख । खेद । रंजसंकष्ट दु:ख । कष्ट । दे॰ 'संकट'सुखेतर सुख से भिन्न अर्थात् दुःख । क्लेश । कष्टविसौख्य सुख न होना । सौख्य का अभाव । कष्ट । पीड़ा । दुःखवैचित्य चित्त की भ्रांति । भ्रम । अन्यमनस्कता । दुःख । कष्टसंक्लेश कष्ट । पीड़ा । यौ॰—संक्लेशनिर्वाण = कष्ट से मुक्ति । पीड़ा से छुटकाराक्लेशक्षम कष्ट, दुख सहने में समर्थप्राणाघात पीडा़ । कष्टवैकृतविवर्त कष्ट । पीड़ा । दुर्दशाईजा दुःख । तकलीफ । पीडा़ । कष्टदूझ दु:ख । कष्टअचैन बेचैनी । व्याकुलता । विकलता । दुःख । कष्टताप एक प्राकृतिक शक्ति जिसका प्रभाव पदार्थों के पिघलने, भाप बनने आदि व्याप…दाव वन । जंगलबाध बाधा । रुकावट । अड़वनभोग सुख या दुःख आदि का अनुभव करना या अपने शरीर पर सहनाराग किसी इष्ट वस्तु या सुख आदि को प्राप्त करने की इच्छा । प्रिय या आभमत वस…आपद् विपत्ति । आपत्तिदुःख ऐसा अवस्था जिससे छुटकारा पाने की इच्छा प्राणियों में स्वाभाविक हो । कष…अंहति दान । त्याग । परित्यागअत्यय मृत्यु । ध्वंस । नाशप्रेष प्रेरणाविघ्न किसी काम के बीच में पड़नेवाला अड़चन । रुकावट । बाधा । व्याधात । अंतराय…वृजिन पाप । गुनाहव्यसन विपत्ति । आफतसंचार गमन । चलनासंताप अग्नि या धूप आदि का ताप । जलन । आँचसंबाध बाधा । अड़चन । कठिनताउत्ताप गर्मी । तपनविहेठन हानि करना । क्षति पहुँचाना । पेषण । पीसनाव्यलीक वह अपराध जो काम के आवेग के कारण किया जाय । अपराध । कसूरस्पर्श दो वस्तुओं का आपस में इतना पास पहुँचना कि उनके तलों का कुछ कुछ अंश आपस…रुज भंग । भोगबलाय बरुना नामक वृक्ष । बन्ना । बलासबाधा विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चनवैशस विनाश । हत्या । वधनाभील स्त्रियों के कटि के नीचे का भाग । उरुसंदिविधानक विधान । विधिअंह पाप । दुष्कर्म । अपराधकष्टि परीक्षाप्रतिबाधन विघ्न । बाधाभीर पु ^१ संज्ञा स्त्री॰रंज दुःख । खेदसकेत पु † ^१ संज्ञा पुं॰आफत आपत्ति । विपत्ति । बलादोच दुबधा । असमंजसहाय शोक और दुःख सूचित करनेवाला एक शब्द । घोर दुःख या शोक में मुँह से निकलन…अजाब सजा । पीड़ा । यातना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें