🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:59:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संताप
saṃtāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संताप संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्ताप] अग्नि या धूप आदि का ताप । जलन । आँच ।
२. दुःख । कष्ट । व्यथा । ग्लानि ।
३. मानसिक कष्ट । मनोव्यथा । पछताव ।
४. ज्वर ।
५. शत्रु । दुश्मन ।
६. दाह नाम का रोग । विशेष दे॰ दाह—४ ।
७. आवेश । रोष (को॰) । यौ॰—संतापकर, संतापकारक, संतापकारी = संताप देनेवाला । कष्टदायक । संतापहर, संतापहारक, संतापहारी = व्यथा या ताप का शमन करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-ताप m. (ifc. f(आ). ) becoming very hot, great or burning heat, glow, fire, ŚBr. &c. &c.
affliction, pain, sorrow, anguish, distress (acc. with √ कृ, ‘to be distressed about [gen.]’, or ‘to cause pain’), MBh.; Kāv. &c.
self-mortification, remorse, repentance, penance, MBh.; Kir.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1142,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संतापः 1 Heat, great heat, inflammation; Māl. 3. 4. --2 Distress, torment, suffering, torture, agony, anguish; संतापसंततिमहाव्यसनाय तस्यामासक्तमेतदनपेक्षितहेतु चेतः Māl. 1. 23; न संतापच्छेदो हिमसरसि वा चंद्रमसि वा 1. 31; Ś. 3. --3 Passion, rage. --4 Remorse, repentance; Pt. 1. 109. --5 Penance, fatigues of penance, mortification of the body; संतापे दिशतु शिवः शिवां प्रसक्तिं Ki. 5. 50.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्ताप पु० सम्यक् तापः प्रा० स० । १ वह्निजाते तापे अमरः । २ सम्यव्यतापे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5211,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्तापः, पुं, (सं + तप + धञ् ।) अग्निज- तापः । तत्पर्य्यायः । संज्वरः २ । इत्यमरः ॥ तापः ३ प्रोषः ४ उष्णा ५ । इति राजनिर्घण्ढः ॥ सम्यक् तापनञ्च ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । १५ । ७५ । “जन्मना ज्वरसन्तापपीडा गाढमवाप सः ॥” दुःखम् । यथा, भागवते । ६ । १४ । ४१ । “दासीनां कोऽनुसन्तापः स्वामिनः परि- चर्य्यया । अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगाः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संताप" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें