🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दाह
dāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दाह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जलाने की क्रिया या भाव । भस्मीकरण । उ॰— भयौ तो दिली कौ पति देखत फनाह आज, दाह मिटि जवौ ते हमीर नरनाह कौ ।— हम्मीर॰, पृ॰ ३७ ।
२. शव जलाने की क्रिया । मुर्दा फूँकने का काम । विशेष— शुद्धितत्व में दाहकर्म के विशय में इस प्रकार लिखा है : शव को पुत्रादि श्मशान में ले जाकर रखें और स्नान कर पिंडदान के लिये अन्न पकावें । फिर मृतक के शरीर में घी मलकर उसे मंत्रपाठपूर्वक स्नान करवें, दूसरे नए वस्त्र में लपेटें, और आँख, कान, नाक, मुँह इन सात छेदों में थोड़ा सोना डालें । इतना हो चुकने पर चिंता में अग्नि देनेवाला प्राचीनावीत होकर (जनेऊ के दाहिने कंधे पर डालकर) वायाँ घुटना टेककर बैठे और मंत्र फढ़कर कुश से एक रेखा खींचे । फिर उस रेखा पर कुश बिछावे और दाहिने हाथ में तिलसहित जलपात्र लेकर मृतक का नाम, गोत्र आदि उच्चारण करता हुआ जल को कुश पर गिरा है । इसके अनंतर तिलसहित पिंड लेकर कुश पर विसर्जित करे । जब इतना कृत्य हो जाय तब पुत्रादि चिता तैयार करें । और मुर्दें को उसपर दक्खिन ओर सिर करके लेटा दें । जो सामवेदी हों वे शव का मस्तक उत्तर की ओर रखें । फिर अग्नि हाथ में लेकर आग देनेवाला तीन प्रदक्षिणा करे और दक्खिन ओर अपना मुँह करके शव के मस्तक की ओर आग लगा दे । फिर सात लकड़ियाँ हाथ में लेकर सात प्रदक्षिणा करे और प्रत्येक प्रदक्षिणा में एक एक लकड़ी चिता में डालता जा । जब शव जल जाय तब एक बाँस लेकर चिता पर सात बार प्रहार करे जिससे कपाल फूट जाय । इतना करके फिर वह चिता की ओर न ताके और जाकर स्नान कर ले ।
३. जलन । ताप ।
४. एक रोग जिसमें शरीर में जलन मालूम होती है, प्यास जगती है और कंठ सुखता है । वैद्यक के मत से यह रोग दाहपित्त के प्रकोप से होता है । विशष— भावप्रकाश में दाह सात प्रकार लिखा है, (१) रक्तजन्य दाह, जिसमें रक्त कुपित होकर सारे शरीर में दाह उत्पन्न करता है । ऐसा जान पड़ता है, मानो सारा शरीर आग से तप रहा है और क्षण क्षण पर प्यास लगती है । (२) रक्तपूर्ण कोष्ठज दाह, जो किसी अंग में हथियार आदि का धाव लगने पर उस धाव से कोष्ट में रक्त जाने से उत्पन्न होता है । (३) मद्यज दाह । (४) तृष्णाविरोधज दाह । (५) धातुक्षयज दाह ।(६) मर्माभिघातज दाह, और (७) असाध्य वाह जिसमें रोगी का शरीर ऊपर से तो ठंढा रहता है, पर भतर भीतर जला करता है ।
५. शोक । संताप । अत्यंत दुःख । डाह । ईर्ष्या ।
६. चमकती हुई लालिमा । दीप्त लाल रंग । जैसे, आकाश का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाह m. (fr. √ दह्) burning, combustion, conflagration, heat, KātyŚr.; Mn.; Yājñ.; MBh.; R. &c.
place of cremation, Vas. xix, 26
glowing, redness (of the sky, cf. दिग्-), Mn.; MBh.; VarBṛS. &c.
cauterizing, cautery (of a wound), Suśr.; Mālav. iv, 4
internal heat, fever, Suśr.
pl. N. of a people (v.l. for वैदेह), VāyuP. 1
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (477,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाहः [दह्-भावे-घञ्] 1 Burning, conflagration; दाहशक्तिमिव कृष्णवर्त्मनि R. 11. 42; छेदो दंशस्य दाहो वा M. 4. 4; Ki. 5. 14. --2 Glowing redness (as of the sky). --3 The sensation of burning, internal heat. --4 Feverish or morbid heat. --Comp. --अगुरु n., --काष्ठं a kind of agallochum. --आत्मक a. destructive, having power to burn, combustible; Ś. 2. 7. --ज्वरः inflammatory fever. --सरः, --सरस् n., --स्थलं a place where dead bodies are burnt, cemetery. --हर, --हरण a. allaying heat. --(रं, --णं) the Uśīra plant.
दाह, दाहक, दाहन, दाह्य, &c. See under दह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0561-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाह पु० दह--भावे घञ् । १ भस्मीकरणे “दाहशक्तिरिव कृष्णवर्त्मनि” रघुः “दाहादूर्द्ध्वमशौचं स्यात् यस्यवैतानिको विधिः” शु० त० स्मृतिः । “पांशुवर्षे निशां दाहे” मनुः । शवदाहप्रकारः छन्दोगपरिशिष्टे उक्तो यथा “दुर्बलं स्नापयित्वा तं शुद्धचेलाभिसंवृतम् । दक्षिणा- शिरसं भूमौ बर्हिष्मत्यां निवेशयेत् । वृतेनाभ्यक्तमा- प्लाव्यं सुवस्त्रमुपवीतिनम् । चन्दनोक्षितसवाङ्ग सु- मनोभिर्विभूषयेत् । हिरण्यशकलान्यस्य क्षित्वा छिद्रेषु सप्तसु । मुख्येव्यथ पिधायैन निर्हरेयुः सुतादयः । [] आमपात्रेऽन्नमादाय प्रेतमग्निपुरःसरम् । एकोऽनु- गच्छेत्तस्यार्द्धमर्द्धं षथ्युत्सृजेद्भवि । अर्द्धमादहनं प्राप्त आसीनोदक्षिणामुखः । सव्यं जान्वाच्य शनकैः सतिलं पिण्डदानवत्” । “अथ पुत्त्रादिराहृत्य कु- र्य्याद्दारुचयं महत् । भूप्रदेशे शुचौ देशे पश्चाच्चित्यादि लक्षणम् । तत्रोत्तानं निपात्यैनं दक्षिणाशिरसं सूखे । आज्यपूर्णां स्रुचं दद्याद्दक्षिणाग्रं नसि स्रुवम्” । घृ- ताक्तस्याल्पावने विशेपमाह वराहपुराणम् “दक्षिणा- शिरसं कृत्वा सचेलन्तु शवं तथा । तीर्थस्वावाहनं कृत्वा स्नपनं तत्र कारयेत् । गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलोच्चयाः । कुरुक्षेत्रञ्च गङ्गाञ्च यमुनाञ्च सरिद्वराम् । कौशिकीं चन्द्रभागाञ्च सर्वपापप्रणा- शिनीम् । भद्रावकाशां सरयूं गण्डकीं पनसां तथा । वैणवञ्च वराहञ्च तीर्थं पिण्डारकं तथा । पृठिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरांस्तथा । ध्यात्वा तु मनसा सर्वे कृतस्नानं गतायुषम् । देवाश्चाग्निमुखाः सर्वे गृहीत्वा तु हुताशनम् । गृहीत्वा पाणिना चैव मन्त्रमेतमुदीरयेत्” । ओम् “कृत्वा तु दुष्कृतं कर्म्म जानता वाप्यजानता । मृत्युकालवशं प्राप्य नरं पञ्च- त्वमागतम् । धर्माधर्मसमायुक्तं लोभमोहसमावृतम् । दहेयं सर्वगात्राणि दिव्यान् लोकान् स गच्छतु । एव- मुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । ज्वलमानं तथा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत् । चातुर्वर्ण्येषु संस्थान- मेवं भवति पुत्त्रिके!” । साग्निकदाहप्रकारस्तु नारायण भट्टकृतान्त्येष्टिपद्धतौ दृश्यः । २ कुपितपित्तेजदेहसन्तापभेदे यथाह पित्तकोपकारणमुक्त्वा विदाहिलक्षणे भावप्र “विदाहि द्रव्यमुद्गारमम्लं कुर्य्यात्तथा तृषाम् । हृदि दाहञ्च जनयेत् पाकङ्गच्छति यच्चिरात्” । “असिद्धिमत्सु चैतेषु दाहः परम इष्यते” । “अतिदग्धे दाहपाकरागस्नावाङ्गमर्द्दक्लमपिपासामूर्च्छाः स्युर्मरणं वा । पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदाह- सन्तापान् जनयति” इति च सुश्रु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3565-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाहः, पुं, (दह + भावे घञ् ।) दहनम् । भस्मी करणम् । (यथा, मार्कण्डेये । ३० । २३ । “तदभावे च नृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्बिना । [] तज्जातीयैर्नरैःसम्यक्दाहाद्याःसकलाःक्रियाः ॥”) अथ शवदाहविधिर्यथा, -- “गत्प्राणं ज्ञात्वा पुत्त्रादिः स्नात्वा अन्नं कृत्वा स्थापयेत् । ततो गतप्राणं स्नापयित्वा वाससा सर्व्वं शरीरमाच्छाद्यास्तीर्णकुशायां भूमौ दक्षि- णाशिरसं स्थापयेत् । ततो घृतेनाभ्यज्य, ओँ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलो- च्चयाः । कुरुक्षेत्रञ्च गङ्गाञ्च यमुनाञ्च सरिद्बराम् ॥ कौशिकीं चन्द्रभागाञ्च सर्व्वपापप्रणाशिनीम् । भद्रावकाशां गण्डक्यां सरयूं पनसां तथा ॥ वैणवञ्च वराहञ्च तीर्थं पिण्डारकं तथा । पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरांस्तथा ॥ इति चिन्तयित्वा पुनः स्नापयेत् । वस्त्रान्तरं परिधाप्य उपवीतमुत्तरीयञ्च दत्त्वा चन्दना- दिनोपलिप्य कर्णनासिकानेत्रद्वयमुखात्मकेषु सप्तच्छिद्रेषु सुप्तसुवर्णखण्डिकास्तदभावे कांस्या- दिखण्डिका निःक्षिपेत् ततो वस्त्रान्तरेणा- च्छाद्य वहेयुः । वहनकाले आमपात्रस्थं तद- न्नार्द्धं वर्त्मार्द्धे त्यजेत् अर्द्धं पिण्डार्थमवशेषयेत् । ततोऽग्निदाता पुत्त्रादिश्चिताभूमौ गत्वा तद- न्नार्द्धं तिलसहितं पिण्डदानेतिकर्त्तव्यतया उत्- सृजेत् । सा यथा, -- गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ पातितवामजानुः प्राचीनावीती कुशमूलेन ओँ अपहता सुरा रक्षांसि वेदिसद इत्यनेन दक्षि- णाग्ररेखां कुर्य्यात् तदुपरि कुशानास्तीर्य्य ओँ एहि प्रत सौम्य गम्मीरेभिः पथिभिः पूर्व्विणेभि- र्देह्यस्मभ्यं द्रविणेह भद्रं रयिञ्च नः सर्व्ववीरं नियच्छ इत्यावाह्य सतिलजलपात्रं वामहस्ता- द्दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा ओँ अद्यामुकगोत्र प्रेता- मुकदेवशर्म्मन्नवने निक्ष्व इत्यवनेजयेत् । ओँ अद्यामुकगोत्र प्रेतामुकदेवशर्म्मन्नेतत्तेऽन्नमुप- तिष्ठतां इति वामहस्तगृहीतामपात्रादन्नं सतिलं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा कुशोपरि दद्यात् । पिण्ड- पात्रप्रक्षालनजलेन तदुपरि प्रत्यवनेजनं तूष्णां गन्धादिदानं सामगेतरेषान्तु नावाहनमिति विशेषः । ततः पुत्त्रादिः स्नात्वा चितां रचयित्वा तत्र दारुचयं कुर्य्यात् । तदुपरि वस्त्रद्बयसहितं दक्षिणाशिरसं सामगमधोमुखं पुमांसं न्यसेत् । नार्य्यास्तृत्तानदेहत्वं सामगेतरेषां उत्तराशिर- स्त्वम् । ततो देवाश्चाग्निमुखाः सर्व्वे हुताशनं गृहीत्वा एनं दहन्तु इति मनसा ध्यात्वाग्निं गृहीत्वा, ओँ कृत्वा तु दुष्करं कर्म्म जानतावाप्यजानता । मृत्युकालवशं प्राप्य नरं पञ्चत्वमागतम् ॥ धर्म्माधर्म्मममायुक्तं लोभमोहसमावृतम् । दहेयं सर्व्वगात्राणि दिव्यान् लोकान् स गच्छतु ॥ इति पठित्वा त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य दक्षिणामुखः शिरः स्थाने दद्यात् । स्त्रीदाहे नरमित्येव पाठः न नारीमित्यूहः । ततो दाहे वृत्ते प्रादेश- प्रमाणाः सप्तकाष्टिका गृहीत्वा चिताग्निं सप्त- वारान् प्रदक्षिणीकृत्य सप्तकाष्ठिका एकैक- [] क्रमेण चिताग्नौ प्रक्षिपेत् । ततः कुठारेण क्रव्या- दाय नमस्तुभ्यमिति मन्त्रं सकृत् पठित्वा चितास्थज्वलद्दारूपरि सप्तप्रहारा देयाः तमग्नि- मपश्यद्भिर्व्वामावर्त्तेन स्नातुं नदी गन्तव्या । नग्नं शवं न दहेत् शवसम्बन्धिवस्त्रादि श्मशान- वासिचाण्डालादिभ्यो दद्यात् । सूतिकां रज- स्वलाञ्च वस्त्रान्तरावृतां सतिलपञ्चगव्यं जल- पूर्णकुम्भं आपोहिष्टीयवामदेव्यादिभिरभिमन्त्र्य स्नापयित्वा दहेदिति विशेषः । गर्भवत्यास्तु गर्भं निःसार्य्य स्थानान्तरे निःक्षिप्य तस्या दाहः कार्य्यः । ततो जलसमीपं गत्वा पुत्त्रादयः प्रयोगदानाभिज्ञं श्यालकादिकं प्रार्थयेयुः । उदकं करिष्याम इति तेन च कुरुध्वं मा चैवं पुन- रित्यशतव
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दाह" आता है (54)
ओष जलन । दाहतपन तपने की क्रिया या भाव । ताप । जलन । आँच । दाहदहन जलने की क्रिया या भाव । भस्म होने या करने की क्रिया । दाह । जैसे, लंका…दवथु दाह । जलनज्वलन जलने का कार्य या भाव । जलन । दाहप्रोष बहुत अधिक दुःख या कष्ट । संताप । दाहअनुताप तपन । दाह । जलनप्रदव ताप । दाह । ज्वलनप्लुष दाह । जलनादाघ गरमी । ताप । दाह । जलनपरितप्ति तपन । जलन । दाह । गरमीगुंडासिनी एक प्रकार का तृण । विशेष—यह वैद्यक में कटु, तिक्त, उष्ण और पित्त, दाह,…प्रदाह ज्वर आदि के कारण अथवा और किसी कारण शरीर में होनेवाली जलन । दाह । विशेष…परिप्लोष जलन । दाहझल दाह । जलन । आँचजलन जलने की पीड़ा या दुःख । मानसिक वेदना या ताप । दाहदहक आग दहकने की क्रिया । धधक । दाहदाग जलाने का काम । दाहदाध पु संज्ञा स्त्री॰ जलन । दाह । तापतवारा जलन । दाह । तापतावरी ताप । दाह । जलनसोख्त जलन । दाहधुकंतो पु संज्ञा स्त्री॰ आग । अग्नि । ज्वाला । दाहधार जोर से पानी बरसना । जोर की वर्षातिनिश सीसम की जाति का एक पेड़ जिसकी पत्तियाँ शमी या खैर की सी होती हैं । विश…पित्त एक तरल पदार्थ जो शरीर के अंतर्गत यकृत में बनता है । इसका रंग नीलापन लि…प्लोष भक से जल जानाविचार तें उपजै ज्ञान प्रंकास । र्ज्यौ अरनी संघरन तें प्रगटै गु हुतास ।—दीन, …पाठा एक लता । पाढ़ । पाढा़ । विशेष—इसके पत्ते कुछ नोकदार गोल, फूल छोटे सफेद…मेदा ज्वर और राजयक्ष्मा में अत्यंत उपकारी अष्टवर्ग में एक प्रसिद्ध ओषधि । व…भारंगी एक प्रकार का पौधा । बम्हनेटी । भृंगजा । असवरग । विशेष— यह बौधा मनुष्य …पित्तज्वर वह ज्वर जो पित्त के दोष या प्रकोप से उत्पन्न हो । पित्तवृद्धि से उत्पन…वाजी घोड़ाप्रपाक घाव आदि का पकनाप्लोषण जलनेवाला । जैसे, मदनप्लोषण । दहकनेवालाअम्लपित्त रोगविशेष जिसमें जो कुछ भोजन किया जाता है सब पित्त के दोष से खट्टा हो ज…भूतभैरव भैरव की एक मूर्ति का नाममहामेदा एक प्रकार का कंद जो मौरंग देश में पाया जाता है । विशेष—यह देखने में अद…ऊक पु संज्ञा पुं॰दूब एक प्रकार की प्रसिद्ध घास जो पश्चिमी पंजाव के थोडे़ से बलुए भाग को छोड…इसकी पत्तियाँ पान के आकार की गोल गोल होती हैं । इसकी गाँठों में से जटाएँ नि…पीपल बरगद की जाति का एक /?/सिद्ध वृक्ष जो भारत में प्रायः सभी स्थानों पर अध…बरगद बड़ का पेड़ । पीपल, गूलर आदि की जाति का एक प्रसिद्ध बड़ा वृक्ष जो प्रा…महुआ एक प्रकार का वृत्त जो भारतवर्ष के सभी भागों में होता है और पहाड़ों पर …मैदा बहुत महीन आटातावरो पु † संज्ञा पुं॰पबाकर एक वृक्ष जो पंच वटों में माना जाता है । रामअंजीर । पाखर । जंगली पिपली …लजालू हाथ डेढ़ हाथ ऊँचा एक काँटेदार छोटा पौधा जिसकी पत्तियाँ छूने से सुकड़कर…खेसारी एक प्रकार की मटर जिसकी फलियाँ चिपटी होती हैं । इसकी दाल बनती है । दुबि…सोनकेला चंपा केला । सुवर्ण कदली । पीला केला । विशेष— वैद्यक में यह शीतल, मधुर,…पित्तशूल एक प्रकार का शूल रोग जो पित्त के प्रकोप से होता है । विशेष—इसमें नाभि …मृतककर्म मृतक पुरुष की शुद्ध गति के लिये किया जानेवाला कृत्य । प्रेतकर्प । जैसे…देवदार्वादि भावप्रकाश के अनुसार एक क्वाथ जिसे प्रसूता स्त्री को पिलाने से ज्वर, दा…सुगंधप्रियंगु फूलफेन । फूलप्रियंगु । गंधप्रियंगु । विशेष—वैद्यक में इसे कसैला, कटु, …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें