🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:15:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाठा
pāṭhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाठा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक लता । पाढ़ । पाढा़ । विशेष—इसके पत्ते कुछ नोकदार गोल, फूल छोटे सफेद और फल मकोय के से होते हैं । फलों का रंग लाला होता है । यह दो प्रकार की होती है—छोटी और बडी़ । गुण दोनों के समान हैं । वैद्यक में यह कड़वी, चरपरी, गरम, तीखी, हलकी, टूटी हड्डियों को जोडनेवाली, पित्त, दाह, शूल, अतिसार, वातपित्त, ज्वर, वमन, विष, अजीर्ण, त्रिदोष, हृदयरोग, रक्तकुष्ठ, कंडु, श्वास, कृमि, गुल्म, उदररोग, व्रण और कफ तथा बात का नाश करनेवाली मानी गई है । बहुधा लोग घाव पर इसकी को बाँधे रहते हैं । वे समझते हैं कि इसके रहने से घाव बिगड़ या सड़ न सकेगा । इसकी सूखी जड़ मूत्राशय की जलन में लाभदायक होती है । पक्वा- शय की पीडा़ में भी इसका व्यवहार किया जाता है । जहाँ साँप ने काटा या बिच्छू ने डंक मारा हो वहाँ भी ऊपर से इसके बाँधने से लाभ होता है । पर्य्या॰—पाठिका । अंबष्टा । अंवष्ठिका । युथिका । स्थापनी । विद्धकर्णिका । दीपनी । वनतिक्तिका । तिक्तपुष्पा । वृहत्ति- क्ता । मालती । वरा । प्रतानिनी । रक्तघ्ना । विषहंत्री । महौजसी । वीरा । वल्लिका ।
पाठा २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुष्ट, हिं॰ पट्ठा] [स्त्री॰ पाठी ]
१. वह जो जवान और परिपुष्ट हो । हृष्टपुष्ट । मोटा तगडा़ । जैसे, साठा तब पाठा ।
२. जवान बैल, भैंसा या बकरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठा f. Clypea Hernandifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठा स्त्री पठ--कर्मणि घञ् टाप् । विद्धकर्ण्याम् (आकनादि) अमरः । “पाठोष्णा कटुका तीक्ष्णा वात्रश्लेष्महरी लघुः । हन्ति शूलज्वरच्छर्दि कुष्ठातीसारहृद्रुजः । दाह कण्डूविषश्वासकृमिगुल्मगलव्रणान्” भावप्र० । स्वार्थे क काबि अतैत्त्वम् । पाठिका तत्रार्थे भावप्र० । पाठक- र्त्त्र्यां स्त्रियां च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4289,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठा, स्त्री, (पठ्यते बहुगुणवत्तया कथ्यते इति । पठ + कर्म्मणि घञ् । अजादित्वात् टाप् ।) लताविशेषः । आकनादि इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । अम्बष्ठा २ अम्बष्ठिका ३ प्राचीना ४ पापचेलिका ५ यूथिका ६ स्थापनी ७ श्रेयसी ८ विद्धकर्णिका ९ एकाष्ठीला १० कुचेली ११ दीपनी १२ वनतिक्तिका १३ तिक्तपुष्पा १४ बृहत्तिक्ता १५ शिशिरा १६ वृकी १७ मालती १८ वरा १९ देवी २० वृत्तपर्णी २१ । अस्या गुणाः । तिक्तत्वम् । गुरुत्वम् । उष्णत्वम् । वातपित्तज्वरपित्तदाहातीसारशूलनाशित्वम् । भग्नसन्धानकारित्वञ्च । इति वैद्यकम् ॥ * ॥ “अम्बष्ठा बालिका बाला शठाम्बा बालिका- म्बिका । अम्बा च माचिका चैव दृढवल्का मयूरिका ॥ [] गन्धपर्णी चित्रपुष्पी श्रेयसी सुखवाचिका । छिन्नपत्री भूरिमल्लिर्विज्ञेया षोडशाह्वया ॥ अम्बष्ठा सकषायाम्ला कफकण्ठरुजापहा । वातामयवलासघ्नी रुचिकृद्दीपनी परा ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ “पाठाम्बष्ठाम्बष्ठकी च प्राचीना पापचेलिका । एकाष्ठीला रसा प्रोक्ता पाठिका वरतिक्तिका ॥ पाठोष्णा कटुका तीक्ष्णा वातश्लेष्महरी लघुः । हन्ति शूलज्वरच्छर्द्दिकुष्ठातीसारहृद्रुजः ॥ दाहकण्डूविषश्वासकृमिगुल्मगलव्रणान् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-101-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाठा" आता है (25)
पापचेली पाठास्थापनी पाढ़ । पाठाटंगिनी पाठाटुंटुका पाठाप्राचीना पाठापापचेलिका पाठाछिन्नपत्री पाठा । पाढ़ावनतिक्तिका पाठावरतिक्तिका पाठावृत्तपर्णी पाठा । पाढ़ाछिन्नवेशिका पाठाविद्धकर्णी अंवष्ठा । पाठावृहत्तिक्ता पाठा । पाढ़ापट्ठा जवान । तरुण । पाठा । यौ॰—जवान पट्ठावृद्धतिक्ता पाठा । पाढ़ारसा पृथ्वी । जमीनगुल्म ऐसा पौधा जो एक जड़ से कई होकर निकले और जिसमें कड़ी लकड़ी या डंठल न हो …अंबालिका माता । माँ । जननीतिक्ता कुटकी । कटुकाश्रेयसी हरीतकी । हर्रेदीपनी मेथीरस्या रास्नापाठिका पढ़नेवालीरहस्या महाभारत के अनुसार एक प्रचीन नदी का नामहिंग्वादि चूर्ण संज्ञा पुं॰ हींग के योग से बनी हुई एक बुकनी । विशेष—भूनी हींग, प…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें