🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:26:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुल्म
gulma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तिल्ली (2.6.66) प्लीहा
बिना तने वाला पौधा (2.4.9) स्तम्ब
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुल्म संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऐसा पौधा जो एक जड़ से कई होकर निकले और जिसमें कड़ी लकड़ी या डंठल न हो । जैसे,—ईख, शर आदि । विशेष—अर्कप्रकाश में गुल्म गण के अंतर्गत बरियारा, पाठा, तुलसी, काकजंघा, चिरचिरा आदि पौधे लिए गए हैं ।
२. सेना का एक समुदाय जिसमें ९ हाथी, ९ रथ, २७ घोड़े और ४५ पैदल होते हैं ।
३. पेट का एक रोग जिसमें उसके भीतर एक गोला सा बँध जाता है । विशेष—हृदय के नीचे से लेकर पेड़ू तक के बीच कहीं पर यह गोला उत्पन्न हो सकता है । भावप्रकाश के अनुसार यह गोला अनियमित आहार विहार तथा वायु और पित्त के दूषित होने से होता है ।
४. नसों की सूजन जो गाँठ के आकार की ही ।
५. झा़ड़ी (को॰) ।
६. दुर्ग । किला (को॰) ।
७. खाईबंदी (को॰) ।
८. ग्राम का थाना (को॰) ।
९. नदी के किनारे या घाट पर सुरक्षा के लिये बनी हुई चौकी (कौ॰) ।
१०. शिविर । सेनानिवेश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुल्म m. (rarely n., MBh. x; BhP. viii, x) a cluster or clump of trees, thicket, bush, shrub, VS. xxv, 8; Mn.; Yājñ. &c.
a troop or guard of soldiers, body of troops, division of an army (consisting of 45 foot, 27 horse, 9 chariots, and 9 elephants, MBh. i, 290; or of 135 foot, 81 horse, 27 chariots, and 27 elephants, L.; cf. MBh. v, 5270), Mn. vii, ix; MBh. &c.
a fort, entrenchment, W.
disciplining an army, W.
a chronic enlargement of the spleen or any glandular enlargement in the abdomen (as that of the mesenteric gland &c.), Suśr.; VarBṛ. xxi, 8; Kathās. xv
गुल्म m. the spleen, L.
‘a wharf or stairs, Ghaṭ.’, see -तर-पण्य
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (360,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुल्मः, --ल्मं [गुड् मक् डस्य लः Tv.] 1 A clump or cluster of trees, a thicket, wood, bush; Ms. 1. 48; 7. 192; 12. 58; Y. 2. 229. --2 A troop of soldiers, a division of an army, consisting of 45 foot, 27 horse, 9 chariots and 9 elephants. --3 A fort. --4 The spleen. --5 A chronic enlargement of the spleen. --6 A village police-station. --7 A wharf of stairs (Mar. घांट). --8 Disciplining an army, keeping it in a posture of defence. --ल्मी 1 A cluster or clump of trees. --2 Jujube. --3 Small cardamoms. --4 A tent. --Comp. --केतुः a small sort of cane, sorrel. --केश a. having bushy hair. --मूलं fresh ginger. --वातः, --उदरः a disease of the spleen.
गुल्मः, --ल्मं [गुड् मक् डस्य लः Tv.] 1 A clump or cluster of trees, a thicket, wood, bush; Ms. 1. 48; 7. 192; 12. 58; Y. 2. 229. --2 A troop of soldiers, a division of an army, consisting of 45 foot, 27 horse, 9 chariots and 9 elephants. --3 A fort. --4 The spleen. --5 A chronic enlargement of the spleen. --6 A village police-station. --7 A wharf of stairs (Mar. घांट). --8 Disciplining an army, keeping it in a posture of defence. --ल्मी 1 A cluster or clump of trees. --2 Jujube. --3 Small cardamoms. --4 A tent. --Comp. --केतुः a small sort of cane, sorrel. --केश a. having bushy hair. --मूलं fresh ginger. --वातः, --उदरः a disease of the spleen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0464-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुल्म पु० गुड--रक्षणे वेष्टने वा मक् डलयोरैक्यात् डस्य लः । १ प्रधानपुरुषाधिष्ठिते रक्षके पुरुषसंघे, (गजाः ९, रथाः ९, अश्वाः २७, पदातयः ४५) एतत्संख्यान्विते २ सैन्यसमु- दाये, स्वनामख्याते ३ रोगभेदे, अमरः । घट्टदेशे रक्षणार्थं स्थापिते ४ सैन्ये, ५ अप्रकाण्डे लतादौ मेदि० एक मूलेषु सङ्घातजातेषु शरेक्षुप्रभृतिषु ६ तृणभेदेषु, कुल्लू० । [] गुच्छगुल्ममित्यादि मनुवचनस्य गुच्छशब्दे दर्शितस्य कु- ल्लूभट्टव्याख्या २५९६ पृ० दृश्या । ७ प्लीहरोगे अमरः । “त्रींणि सेनामुखान्येकोंगुल्म इत्यभिधीयते १६० पृ० अ- नीकिनीशब्दे दर्शितम् भा० उ० वाक्यम् । “प्रच्छन्नस्तरुगहनैः स गुल्मजालैः” किरा० । “गुल्मगुच्छक्षुपलतेत्यादि” याज्ञ० । “स्थावराणां तु भूतानां जातयः षट् प्रकी- र्त्तिताः । गुच्छगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः भा० आनु० ५८ अ० । रक्षणार्थं गुल्मनिवेशनप्रकारो मनुनोक्तो यथा “द्वयोस्त्रयाणां पञ्चानां मध्ये गुल्ममघिष्ठितम् । तथा ग्रामशतानां च कुर्य्याद्राष्टस्य संग्रहम्” । “द्वयो र्ग्रामयोर्मध्ये त्रयाणां वा ग्रामाणां पञ्चानां वा ग्राम- शतानां गुल्मं रक्षितृपुरुषसमूहं सत्वप्रधानपुरुवाधि- ष्ठितं राष्ट्रस्य संग्रहं रक्षास्थानं कुर्य्यात् अस्य लाघव- गौरवापेक्षश्चोक्तविकल्पः” कुल्लू० । “गुल्मांश्च स्थापये- दाप्तान् कृतसंज्ञान् समन्ततः । स्थाने युद्धे च कुशलान- भीरूनविकारिणः” मनुः गुल्भरोगलक्षणादि सुश्रुतोक्तं यथा “अथातो गुल्मप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । यथोक्तैः कौपनेर्दोषाः कुपिताः कोष्ठमागताः । जनयन्ति नृणां गुल्मं स पञ्चविध उच्यते । हृद्वस्त्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि घाचलः । चयापचयवान् वृत्तः स गुल्म इति कीर्त्तितः । पञ्च गुल्माश्रया नॄणां पार्श्वे हृन्ना- भिवस्तयः । कुपितानिलमूलत्वाद्गूढमूलोदयादपि । गु- ल्मवद्वा विशालत्वात् गुल्म इत्यभिधीयते । स यस्मादा- त्मनि चयं गच्छत्यप्स्विव बुद्बुदः । अन्तःसरति यस्माच्च न पाकमुपयात्यतः । स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि वोच्छ्रितैः । पुरुषाणां, तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः । सदनं मन्दता वह्नेराटोपोऽन्त्रविकूजनम् । विण्मूत्रानिलसङ्गश्च सौहित्यासहता तथा । द्वेषोऽन्ने बायुरूर्द्धञ्च पूर्वरूपेषु गुल्मिनाम् । हृत्कुक्षिशूलं मुखकण्ठशोषो वायोर्न्निरोधो विषमाग्निता च । ते ते विक्नाराः पवनात्मकाश्च भवन्ति गुल्मेऽनिलसम्भवे तु । स्वेदज्वराहारविकारदाहास्तृष्णाङ्गरागः कटुवक्त्रता च । पित्तस्य लिङ्गान्यखिलानि यानि पित्तात्मके तानि भवन्ति गुल्मे । स्तैमित्यमन्नेऽरुचिरङ्गमादश्छर्दिः प्रसेको मधु- रास्यता च । कफस्य लिङ्गानि च यानि तानि भवन्ति गुल्मे कफसम्भवे तु । सर्वात्मकः सर्वविकारयुक्तः सोऽ- साध्य उक्तः क्षतजञ्च वक्ष्ये । नवप्रसूताऽहितभोजना या याचामगर्भं विसृजेदृतौ वा । वायुर्हि तस्याः परि- [] गृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् । पैत्तस्य लि- ङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध । न स्पन्दते नोदरमेति वृद्धिं भवन्ति लिङ्गानि च गर्भिणीनाम् । तं गर्भकालातिगमे चिकित्स्यमसृग्भवं गुल्ममुशन्ति तज्ज्ञाः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2626-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुल्मः, पुं, (गुडति वेष्टयति गुड्यते वेष्ट्यते वा, गुड + करणे बाहुलकात् मक् डलयोरैक्यात् डस्यलत्वे साधुः ।) उदरजरोगविशेषः । तस्य निदानादि । [] “दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः । कुर्व्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् ॥ * तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वे हृ न्नाभिवस्तयः । हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाचलः ॥ वृत्तश्चयापचयवान् स गुल्म इति कीर्त्तितः । स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चीच्छ्रितैः ॥ पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः ॥ * तस्य पूर्व्वरूपं यथा, -- “उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्ध- तृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि । आटोपआध्मानमपक्तिशक्ति- रासन्नगुल्मस्य वदन्ति लिङ्गम् ॥” * ॥ तस्य सामान्यरूपम् । “अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवाततान्त्रविकूजनम् । आनाहश्चोर्द्ध्ववातश्च सर्व्वगुल्मेषु लक्षयेत् ॥ * ॥ वातिकस्य निदानं यथा, -- “रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च । शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ॥” * ॥ वातिकस्य रूपम् । यथा, -- “यः स्थानसंस्थानरुजा विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् । श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरञ्च हृत्कुक्षिपार्श्वां सशिरोरुजञ्च ॥ करोति जीर्णेऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च । वातात् स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ॥” * ॥ पैत्तिकस्य निदानं यथा, -- “कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्ष- क्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा । आमाभिघातो रुधिरञ्च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ॥” * ॥ पैत्तिकस्य रूपं यथा, -- “ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्य्यति भोजने च । स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ॥” * ॥ श्लैष्मिकस्य निदानम् । “शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनञ्च संपूरणं प्रस्वपनं दिवा च । गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्व्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य ॥” * ॥ श्लैष्मिकस्य रूपम् । “स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसाद- हृल्लासकासारुचिगौरवाणि । शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ॥” * ॥ द्वन्द्वजस्य रूपं यथा, -- “निमित्तलिङ्गान्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलञ्च । [] व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मां- स्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ॥” * ॥ त्रिदोषजस्य रूपं यथा, -- “महारुजं दाहपरीतमश्मवद् घनोन्नतं शीघ्रविदाहिदारुणम् । मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ॥” * ॥ अथ स्त्रीणां रक्तजगुल्मनिदानं यथा, -- “नवप्रसूताहितंभोजना या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा । वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् ॥” * ॥ स्त्रीणां रक्तजगुल्भलक्षणं यथा, -- “पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणञ्चाप्यपरं निबोध । यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गै- श्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः ॥ सरौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः । स्त्रीणामार्त्तवजो गुल्मो न पुंसामुपजायते । अन्यस्त्वसृग्भवो गुल्मः स्त्रीणां पुंसाञ्च जायते ॥ अथासाध्यलक्षणं यथा, -- सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः । कृतमूलः शिरानद्धो यदा कूर्म्म इवोन्नतः ॥ दौर्व्वल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः । तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते न स सिध्यति ॥ गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् । हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम् ॥ श्वासः शूलं पिपासान्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता । जायते दुर्ब्बलत्वञ्च गुल्मिनो मरणाय वै ॥” इति माधवकरः ॥ * ॥ तच्चिकित्सा यथा, -- “वातारितैलेन पयोयुतेन पथ्यासमेतेन विरेचनं हि । संस्वेदनं स्निग्धमतिप्रशस्तं प्रभञ्जनक्रोधकृते तु गुल्मे ॥ स्वर्ज्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकसम्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुल्म" आता है (14)
ह्रस्वशाखाशिफ क्षुप । गुल्म । झाड़ीक्षुपक झाड़ी । गुल्मभटपेटक सेना की टुकड़ी । गुल्मझटि छोटा पेड़पीलु एक फलदार वृक्ष जिसे पीला या पीलू कहते हैं । विशेष—वैद्यक के अनुसार इसक…युद्ध लड़ाई । संग्राम । रण । विशेष— प्राचीन काल में युद्ध के लिये रथ, हाथी, …स्तंब ऐसा पौधा जिसकी एक जड़ से कई पौधे निकलें और जिसमें कड़ी लकड़ी या डंठल न…वितति विस्तार । फैलाव । आतिशय्य । आधिक्यराजवल्लभ खिरनीविदारीगंधा शालपर्णीतिक्तघृत सुश्रुत के अनुसार कई तिक्त ओषाधियों के योग से बना हुआ एक घृत जो कुष्ट;…प्याज एक प्रसिद्ध कंद जो बिलकुल गोल गाँठ के आकार का होता है और जिसके पत्ते प…रसपपटी वैद्यक में एक प्रकार का रस जो पारे की शोधकर बनाया जाता है और जिसका व्य…नवकार्षि गूगल संज्ञा पुं॰ वैद्यक में एक प्रकार का चूर्ण जिसमें गूगल, त्रिफला और…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें