🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:30:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महामेदा
mahāmedā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महामेदा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक प्रकार का कंद जो मौरंग देश में पाया जाता है । विशेष—यह देखने में अदरक के समान होता है । इसकी लता चलती है । वैद्यक में इसे शीतल, रुचिकर, कफ और शुक्र को बढ़ानेवाली । दाह, रक्तपित्त, क्षय और वात को नाश करनेवाली माना है । यह जड़ी आजकल नहीं मिलती । इसके स्थान पर च्यवनप्राश आदि में दूसरी ओषधि डालते हैं । पर्या॰—देवमणि । वसुच्छिद्रा । देवेष्ट । सुरमेदा । दिव्या । त्रिदंती । सोमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महामेदा, स्त्री, (मेदयतीति । मिद + णिच् + घञ् । टाप् । महती मेदा ।) अष्टवर्गे प्रसिद्धौ- षधविशेषः ॥ तत्पर्य्यायः । वसुच्छिद्रा २ जीवनी ३ पांशुरागिणी ४ देवेष्टा ५ सुरामेदा ६ दिव्या ७ देवमणिः ८ देवगन्धा ९ महाच्छिद्रा १० वृक्षार्हा ११ । अस्याः गुणाः । हिमत्वम् । रुच्यत्वम् । कफशुक्रवृद्धिकारित्वम् । दाहास्र- पित्तक्षयवातज्वरनाशित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ * ॥ अथ मेदमहामेदयोरुत्पत्ति- लक्षणनामगुणाः । “महामेदाभिधः कन्दो मोरङ्गादौ प्रजायते । महामेदा वनौमेदा स्यादित्युक्तं मुनीश्वरैः ॥ शुक्लार्द्रकनिभः कन्दो लताजातः स पाण्डुरः । महामेदाभिधो ज्ञेयो मेदालक्षणमुच्यते ॥ शुक्लकन्दो नखच्छेद्यो मेदो धातुरिव स्रवेत् । यः स मेदेति विज्ञेया जिज्ञासातत्परैर्जनैः ॥ स्वल्पपर्णी मणिच्छिद्रा मेदा मेदोभवाध्वरा । [] महामेदा वसुच्छिद्रा त्रिदन्ती देवतामणिः ॥ मेदायुगं गुरु स्वादु वृष्यं स्तन्यकफापहम् । बृंहणं शीतलं पित्तरक्तवातज्वरप्रणुत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-668-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "महामेदा" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें