🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दहन
dahana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दहन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ दहनीय, दह्यमान]
१. जलने की क्रिया या भाव । भस्म होने या करने की क्रिया । दाह । जैसे, लंकादहन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. अग्नि । आग ।
३. कृत्तिका नक्षत्र ।
४. तीन की संख्या ।
५. भिलावाँ । भल्लातक ।
६. चित्रक । चीता ।
७. दुष्ट या क्रोधी मनुष्य ।
८. कबूतर । कपोत ।
९. एक रुद्र का नाम ।
१०. ज्योतिष में एक योग जो पू्र् भाद्रपद उत्तराभाद्रपद और रेवती इन नक्षत्रों में शुक्र के होने पर होता है ।
११. ज्योतिष में एक वीथी जो पूर्वाषाढ़ और उतराषाढ़ नक्षत्रों में शुक्र के होने पर होती है ।
दहन २ वि॰
१. जलानेवाला । दाहक । उ॰—जय रघुवंस वनज वन भानू । गहन दनुज वन दहन कृमानू ।—मानस, १ ।
२. दाहयुक्त [को॰] ।
दहन ३ संज्ञा पुं॰ [फा़॰]
१. मुख । मुँह । उ॰—दहन पा हैं उनके गुमाँ कैसे कैसे ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ४०७ ।
२. छिद्र । सूराख ।
दहन ४ संज्ञा पुं॰ [देश॰] कंजा नाम की कँटीली झाडी़ । वि॰ दे॰ कंजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दहन mf(ई)n. burning, consuming by fire, scorching, destroying (chiefly ifc.), Hariv.; BhP.; Bhartṛ.
(said of the धारणा of fire), Gorakṣ. 164
दहन m. fire (of three kinds), Agni, Kauś.; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Horāś.)
दहन m. the numeral three, VarBṛS.; Sūryas.
one of the 5 forms of fire in the Svāhā-kāra, Hariv. 10465
a pigeon, L.
Plumbago zeylanica, L.
Anacardium officinarum, L.
N. of an attendant of Skanda, MBh. ix, 2536
N. of a Rudra, i; MatsyaP.
दहन n. burning, consuming by fire, Kauś. 80; R. vii; Ragh. &c.
cauterising, Suśr.
sour gruel, Npr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दहन a. (नी f.) [दह्-ल्यु] 1 Burning, consuming by fire; Bh. 1. 71. --2 Destructive, injurious. --नः 1 Fire. --2 A pigeon. --3 The number ‘three’. --4 A bad man. --5 The Bhallātaka plant. --6 Lead-wort. (चित्रक). --7 The constellation कृत्तिका. --नं 1 Burning, consuming by fire (fig. also); R. 8. 20. --2 Cauterizing. --3 Sour gruel. --Comp. --अरातिः water. --उपलः the sun-stone. --उल्का a fire-brand. --केतनः smoke. --प्रिया Svāhā, wife of Agni. --सारथिः wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दहन पु० दह-ल्यु । १ अग्नौ, “दवदहनस्तुहिनदीधि- तिस्तस्य” सा० द० “दह दहन! तदैतत् पापमङ्गं मदीयम्” सीतोक्तिः । २ चित्रकवृक्षे, ३ भल्लातके, ४ दुष्टचेतसि च । ५ कपोते पुंस्त्री० राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ६ दा- हकमात्रे त्रि० । लोकदहन! मनो दहन इत्यादि । ७ रुद्र- भेदे पु० । “एकादश सुताः स्थाणोः ख्याताः परमतेजसः । मृगव्याधथ सर्पश्च निरृतिश्च महायशाः, । अजैकपा- दहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परन्तपः । दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च महाद्युतिः, स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः” भा० आ० ६६ अ० । उपचारात् ८ कृत्तिकानक्षत्रे “दहनविधिशताख्यामैत्रभं सौम्यवारे” [] ज्यो० त० । भावे ल्युट् । ९ दाहे न० । “अपरो दहने स्वकर्म्मणां ववृते ज्ञानमयेन वह्निना” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3510-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दहनं, क्ली, (दहौ दाहे + भावे ल्युट् ।) दाहः । भस्मीकरणम् । पोडान इति भाषा ॥ (यथा, रघुः । ८ । २० । “इतरो दहने स्वकर्म्मणां ववृते ज्ञानमयेन वह्निना ॥”)
दहनः, पुं, (दहतीति । दह दाहे + ल्युः ।) अग्निः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३०४ । “धूमैरश्रु निपातय दह शिखया दहन ! मलि- नयाङ्गारैः । जागरयिष्यति दुर्गतगृहिणी त्वां तदपि शिशिरनिशि ॥” तृतीयसंख्या । यथा, सूर्य्यसिद्धान्ते । १२ । ८५ । “खत्रयाब्धिदहनाः कक्षा तु हिमदीधितेः ॥” कृत्तिकानक्षत्रस्य अधिष्ठातृदेवत्वात् कृत्तिका- नक्षत्रम् । यथा, ज्योतिस्तत्त्वे । “दहनविधिशताख्या मैत्रभं सौम्यवारे ॥”) चित्रकः । भल्लातकः । दुष्टचेतसि, त्रि । इति मेदिनी । ने, ७५ ॥ (दह्यते कामाग्निना इति । दह + ल्युट् ।) कपोतः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (रुद्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६६ । ३ । “दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च महाद्युतिः । स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः ॥” स्कन्दस्यानुचरविशेषः । यथा तत्रैव । ९ । ४५ । ३३ । “दहतिं दहनञ्चैव प्रचण्डौ वीर्य्यसम्मतौ । अंशोऽप्युपाचरन् पञ्च ददौ स्कन्दाय धीमते ॥” दाहकमात्रे, त्रि । यथा, भागवते । ८ । ७ । २१ । “त्राहि नः शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद्बिषात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दहन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें