🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दहन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दहन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दहन

अर्थ: जलाना, आग में जलाकर समाप्त कर देना

संस्कृत: अग्निः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

व्युत्पत्ति: दह् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दहन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दहन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादहनःदहनौदहनाः
द्वितीयादहनम्दहनौदहनान्
तृतीयादहनेनदहनाभ्याम्दहनैः
चतुर्थीदहनायदहनाभ्याम्दहनेभ्यः
पञ्चमीदहनात् / दहनाद्दहनाभ्याम्दहनेभ्यः
षष्ठीदहनस्यदहनयोःदहनानाम्
सप्तमीदहनेदहनयोःदहनेषु
सम्बोधनहे दहनहे दहनौहे दहनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दहन
दहन
dahana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दहन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ दहनीय, दह्यमान]
१. जलने की क्रिया या भाव । भस्म होने या करने की क्रिया । दाह । जैसे, लंकादहन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. अग्नि । आग ।
३. कृत्तिका नक्षत्र ।
४. तीन की संख्या ।
५. भिलावाँ । भल्लातक ।
६. चित्रक । चीता ।
७. दुष्ट या क्रोधी मनुष्य ।
८. कबूतर । कपोत ।
९. एक रुद्र का नाम ।
१०. ज्योतिष में एक योग जो पू्र् भाद्रपद उत्तराभाद्रपद और रेवती इन नक्षत्रों में शुक्र के होने पर होता है ।
११. ज्योतिष में एक वीथी जो पूर्वाषाढ़ और उतराषाढ़ नक्षत्रों में शुक्र के होने पर होती है ।
दहन २ वि॰
१. जलानेवाला । दाहक । उ॰—जय रघुवंस वनज वन भानू । गहन दनुज वन दहन कृमानू ।—मानस, १ ।
२. दाहयुक्त [को॰] ।
दहन ३ संज्ञा पुं॰ [फा़॰]
१. मुख । मुँह । उ॰—दहन पा हैं उनके गुमाँ कैसे कैसे ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ४०७ ।
२. छिद्र । सूराख ।
दहन ४ संज्ञा पुं॰ [देश॰] कंजा नाम की कँटीली झाडी़ । वि॰ दे॰ कंजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दहन mf(ई)n. burning, consuming by fire, scorching, destroying (chiefly ifc.), Hariv.; BhP.; Bhartṛ.
(said of the धारणा of fire), Gorakṣ. 164
दहन m. fire (of three kinds), Agni, Kauś.; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Horāś.)
दहन m. the numeral three, VarBṛS.; Sūryas.
one of the 5 forms of fire in the Svāhā-kāra, Hariv. 10465
a pigeon, L.
Plumbago zeylanica, L.
Anacardium officinarum, L.
N. of an attendant of Skanda, MBh. ix, 2536
N. of a Rudra, i; MatsyaP.
दहन n. burning, consuming by fire, Kauś. 80; R. vii; Ragh. &c.
cauterising, Suśr.
sour gruel, Npr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दहन a. (नी f.) [दह्-ल्यु] 1 Burning, consuming by fire; Bh. 1. 71. --2 Destructive, injurious. --नः 1 Fire. --2 A pigeon. --3 The number ‘three’. --4 A bad man. --5 The Bhallātaka plant. --6 Lead-wort. (चित्रक). --7 The constellation कृत्तिका. --नं 1 Burning, consuming by fire (fig. also); R. 8. 20. --2 Cauterizing. --3 Sour gruel. --Comp. --अरातिः water. --उपलः the sun-stone. --उल्का a fire-brand. --केतनः smoke. --प्रिया Svāhā, wife of Agni. --सारथिः wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दहन पु० दह-ल्यु । १ अग्नौ, “दवदहनस्तुहिनदीधि- तिस्तस्य” सा० द० “दह दहन! तदैतत् पापमङ्गं मदीयम्” सीतोक्तिः । २ चित्रकवृक्षे, ३ भल्लातके, ४ दुष्टचेतसि च । ५ कपोते पुंस्त्री० राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ६ दा- हकमात्रे त्रि० । लोकदहन! मनो दहन इत्यादि । ७ रुद्र- भेदे पु० । “एकादश सुताः स्थाणोः ख्याताः परमतेजसः । मृगव्याधथ सर्पश्च निरृतिश्च महायशाः, । अजैकपा- दहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परन्तपः । दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च महाद्युतिः, स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः” भा० आ० ६६ अ० । उपचारात् ८ कृत्तिकानक्षत्रे “दहनविधिशताख्यामैत्रभं सौम्यवारे” [] ज्यो० त० । भावे ल्युट् । ९ दाहे न० । “अपरो दहने स्वकर्म्मणां ववृते ज्ञानमयेन वह्निना” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3510-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दहनं, क्ली, (दहौ दाहे + भावे ल्युट् ।) दाहः । भस्मीकरणम् । पोडान इति भाषा ॥ (यथा, रघुः । ८ । २० । “इतरो दहने स्वकर्म्मणां ववृते ज्ञानमयेन वह्निना ॥”)
दहनः, पुं, (दहतीति । दह दाहे + ल्युः ।) अग्निः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३०४ । “धूमैरश्रु निपातय दह शिखया दहन ! मलि- नयाङ्गारैः । जागरयिष्यति दुर्गतगृहिणी त्वां तदपि शिशिरनिशि ॥” तृतीयसंख्या । यथा, सूर्य्यसिद्धान्ते । १२ । ८५ । “खत्रयाब्धिदहनाः कक्षा तु हिमदीधितेः ॥” कृत्तिकानक्षत्रस्य अधिष्ठातृदेवत्वात् कृत्तिका- नक्षत्रम् । यथा, ज्योतिस्तत्त्वे । “दहनविधिशताख्या मैत्रभं सौम्यवारे ॥”) चित्रकः । भल्लातकः । दुष्टचेतसि, त्रि । इति मेदिनी । ने, ७५ ॥ (दह्यते कामाग्निना इति । दह + ल्युट् ।) कपोतः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (रुद्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६६ । ३ । “दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च महाद्युतिः । स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः ॥” स्कन्दस्यानुचरविशेषः । यथा तत्रैव । ९ । ४५ । ३३ । “दहतिं दहनञ्चैव प्रचण्डौ वीर्य्यसम्मतौ । अंशोऽप्युपाचरन् पञ्च ददौ स्कन्दाय धीमते ॥” दाहकमात्रे, त्रि । यथा, भागवते । ८ । ७ । २१ । “त्राहि नः शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद्बिषात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दहन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दहनदहन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दहन 📚 ➤ जलाना, आग में जलाकर समाप्त कर देना
संस्कृत: अग्निः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दहन 📚जलने की क्रिया या भाव । भस्म होने या करने की क्रिया । दाह । जैसे, लंका…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दहन
अग्नि के और नाम (१.१.६७) — हिरण्यरेता, हुतभुज्, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दहन: दह् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें