🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सं
saṃ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सं १ अव्य॰ [ सं॰ सम्]
१. एक अव्यय जिसका व्यवहार शोभा, समानता, संगति, उत्कृष्टता, निरंतरता, औचित्य आदि सूचित करने के लिये शब्द के आरंभ में होता है । जेसे,—संभोग, संयोग, संताप, संतुष्ट आदि । कभी कभी इसे जोड़ने पर भी मूल शब्द का अर्थ ज्यों का त्यों बना रहता है, उसमें कोई परिवर्तन नहीं होता ।
२. से ।
सं पु २ प्रत्य॰ [ हिं॰] करण कारक और उपादान कारक का चिह्न । से । उ॰—तैं एते सं तनु गुण हरयौ । न्याइ बियोगु विधाता करयौ । —छिताई॰, पृ॰९३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स the last of the three sibilants (it belongs to the dental class and in sound corresponds to s in sin).
2. स (in prosody) an anapest (˘ ˘ ¯)
3. स (in music) an abbreviated term for षड्-ज (see p. 1109, col. 2).
4. स m. (only L.) a snake
air, wind
a bird
N. of Viṣṇu or Śiva
स n. knowledge
meditation
a carriage road
a fence.
5. स mfn. (fr. √ सन्) procuring, bestowing (only ifc.; cf. पलु-ष and प्रिय-स).
6. स the actual base for the nom. case of the 3rd pers. pron. तद्, q.v. (occurring only in the nom. sg. mf. [स or सस्, सा], and in the Ved. loc. [सस्मिन्, RV. i, 152, 6; i, 174, 4; x, 95, 11]; the final स् of the nom. m. is dropped before all consonants [except before प् in RV. v, 2, 4, and before त् in RV. viii, 33, 16] and appears only at the end of a sentence in the form of Visarga; स occasionally blends with another vowel [as in सईषः]; and it is often for emphasis connected with another pron. as with अहम्, त्वम्, एष, अयम् &c. [e.g. सो ऽहम्, स त्वम्, ‘I (or thou) that very person’; cf. under तद्, p. 434], the verb then following in the 1st and 2nd pers. even if अहम् or त्वम् be omitted [e.g. स त्वा पृच्छामि ‘I that very person ask you’, BṛĀrUp.; स वै नो ब्रूहि ‘do thou tell us’, ŚBr.]; similarly, to denote emphasis, with भवान् [e.g. स भवान् विजयाय प्रतिष्ठताम्, ‘let your Highness set out for victory’, Śak.]; it sometimes [and frequently in the Brāhmaṇas] stands as the first word of a sentence preceding a rel. pronoun or adv. such as य, यद्, यदि, यथा, चेद्; in this position स may be used pleonastically or as a kind of ind., even where another gender or number is required [e.g. स यदि स्थावरा आपो भनन्ति, ‘if those waters are stagnant’, ŚBr.]; in the Sāṃkhya स, like एष, क, and य, is used to denote Puruṣa, ‘the Universal Soul’), RV. &c. &c.
स [cf. Zd. hō, hā; Gk. ὁ, ἡ.]
7. स ind. (connected with सह, सम्, सम, and occasionally in BhP. standing for सह with instr.) an inseparable prefix expressing ‘junction’, ‘conjunction’, ‘possession’ (as opp. to अ priv.), ‘similarity’, ‘equality’
(and when compounded with nouns to form adjectives and adverbs it may be translated by ‘with’, ‘together or along with’, ‘accompanied by’, ‘added to’, ‘having’, ‘possessing’, ‘containing’, ‘having the same’ [cf. स-कोप, साग्नि, स-भाय, स-द्रोण, स-धर्मन्, स-वर्ण]; or it may = ‘ly’, as in स-कोपम्, ‘angrily’, सोपधि, ‘fraudulently’), RV.; &c.
स [cf. Gk. ἁ in ἁπλοῦς; Lat. sim in simplex; sem in semel, semper Eng. same.]
सं (in comp.) = 2. सम्, q.v.
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following).
स (to be similarly prefixed to the following) :
स See 5. स, p. 1111, col. 2.
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following)
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following) :
स (to be similarly prefixed to the following)
स (to be similarly prefixed to the following) :
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1111,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स ind. A prefix substituted for सह or सम्, सम, तुल्य, or सदृश and एक or समान, and compounded with nouns to form adjectives and adverbs in the sense of (a) with, together with, along with, accompanied by, having, possessed of; सपुत्र, सभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषं, सकोपं, सहरि &c.; (b) similar, like; सधर्मन् ‘of a similar nature’; so सजाति, सवर्ण; (c) same; सोदर, सपक्ष, सपिंड, सनाभि &c. --m. 1 A snake. [] --2 Air, wind. --3 A bird. --4 short name for the musical note षड्ज q. v. --5 N. of Śiva. --6 Of Viṣṇu. --7 (In prosody) A foot consisting of two short syllables followed by a long one. --सा The goddess Lakṣmī. --सं 1 Knowledge. --2 Meditation. --3 A carriage-road. --4 A fence, an enclosure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066-1b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स पु० सा--ड । १ विष्णो एकार्थसंग्रहः । २ सर्पे ३ ईश्वरे शब्दर० ४ । वहगे पुंस्त्री० एकाक्षरकोषः । समासे पूर्वपदस्थः [] ५ सहार्थे ६ समानार्थे च यथा सषित्क” सरूप इत्यादि । “सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः” छन्द० शास्त्रक्ते ७ अ- न्तगुरुके आदिलघुद्वयके ८ वर्णगणे पु० । सगणोऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स, दन्त्यसकारः । स तु व्यञ्जनद्वात्रिंशवर्णः । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥ (तथाच शिक्षायाम् । १७ । “स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ॥”) तत्स्वरूपं यथा, -- “सकारं शृणु चार्व्वङ्गि शक्तिवीजं परात्परम् । कोटिविद्युल्लताकारं कुण्डलीत्रयसंयुतम् ॥ पञ्चदेवमयं देवि पञ्चप्राणात्मकं सदा । रजःसत्त्वतमोयुक्तं त्रिबिन्दुसहितं सदा ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “कुञ्चिता वामतो दक्षगता च गोकृतिल्वधः । [] पुनरूर्द्ध्वगता तासु वह्निचन्द्रदिवाकराः । मात्रा भवानी विज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥” अस्य ध्यानादि । “शुक्लाम्बरां शुक्लवर्णां द्विभुजां रक्तलोचनाम् । श्वेतचन्दनलिप्ताङ्गीं मुक्ताहारोपशोभिताम् ॥ गन्धर्व्वगीयमानाञ्च सदानन्दमयीं पराम् । अष्टसिद्धिप्रदां नित्यां भक्तानन्दविवर्द्धिनीम् ॥ एवं ध्यात्वा सकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥ त्रिशक्ति सहितं वर्णं आत्मादितत्त्वसंयुतम् । प्रणम्य सततं देवि हृदि भावय सुन्दरि ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तत्पर्य्यायः “सो हंसः सुयशा विष्णुर्भृग्वीशश्चन्द्रसंज्ञकः । जगद्वीजं शक्तिनामा सोऽहं वेशवती भृगुः ॥ प्रकृतिरीश्वरः शुद्धः प्रभा श्वेता कुलोज्ज्वलः । दक्षपादोऽमृतं ब्राह्मी परमात्मा परोऽक्षरः ॥ सुरूपा च गुणेशो गौः कलकण्ठो वृकोदरी । प्राणाद्याश्च पुरादेवी लक्ष्मीः सोमो हिरण्यपूः । दुर्गोत्तारिणि सम्मोहाज्जीवो मूर्त्तिर्मनोहरः ॥” इति तन्त्रम् ॥
सं, [म्] व्य, शोभनार्थः । समार्थः । सङ्गतार्थः । प्रकृष्टार्थः । इति मेदिनी ॥ उपसर्गविशेषः । अस्यार्थाः यथा । सम् प्रकर्षाश्लेषनैरन्तर्य्यौ- चित्याभिमुख्येषु । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गा- दासः ॥
सः, पुं, ईश्वरः । सर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥ पक्षी । इत्येक्षाकरकोषः ॥ विष्णुः । यथा । सः स्याद्विष्णौ हरे सर्पे । इति भरतैकार्थसंग्रहः ॥ पूर्व्योक्तपरामर्शकः । से इति भाषा । तच्छब्दस्य प्रथमैकवचननिष्पन्नः । यथा भट्टिः । १ । २ । “सौऽध्यैष्ट वेदांस्त्रिदशानयष्ट पितॄनपारीत् सममंस्त बन्धून् ॥” समासपूर्वपदत्वे सहार्थः । यथा । समातृकः । क्वचित् समानार्थश्च । यथा । सरूपः । इति व्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-199-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें