🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:43:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यलीक
vyalīka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यलीक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह अपराध जो काम के आवेग के कारण किया जाय । अपराध । कसूर ।
३. डाँट डपट । फटकार ।
४. दुःख । कष्ट । तकलीफ ।
५. पीठमर्द्द । विट ।
६. विलक्षणता । अद्भूतता ।
७. कपट । छल । उ॰—भोर भयो जागहु रघुनंदन । गत व्यलीक भगतनि उर चंदन ।—तुलसी (शब्द॰) ।
८. मिथ्यापन (को॰) ।
१. व्युत्क्रम । वैपरीत्य (को॰) ।
१०. कोई भी अप्रिय या असुखद वस्तु (को॰) ।
११. कामुक । रसिक नागर (को॰) ।
१२. वह जो अप्राकृतिक मैथुन कराए । लौंडा (को॰) ।
१३. दोष । पाप (को॰) ।
व्यलीक २ वि॰
१. जो अच्छा न हो । अप्रिय ।
२. दुःख देनेवाला । कष्टदायक ।
३. बिना जान पहिचान का । अपरिचित ।
४. विलक्षण । अद्भुत । अजीब ।
५. मिथ्या । झूठा । असत्य (को॰) ।
६. जो असत्य या अलीक न हो (को॰) ।
७. अकरणीय (को॰) ।
व्यलीक निःश्वास संज्ञा पुं॰ [सं॰] शोक का उच्छावास । लंबी साँस [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्—अलीक mfn. very false or untruthful, lying, hypocritical (अम् ind.), Amar.; BhP.
disagreeable, painful, offensive, strange, MW.
improper or unfit to be done, MW.
not false, Śiś.
= व्यङ्ग्य, L.
व्य्—अलीक m. = नागर, L.
a catamite, MW.
व्य्—अलीक n. anything displeasing, ib.
any cause of pain or uneasiness, ib.
pain, grief, MBh.; Kāv.; Pur. &c.
a falsehood, lie, fraud (also pl.), Kāv.; Pur. &c.
transgression, offence, misdeed, Ratnāv.; Jātakam.
= वैलक्ष्य, L.
reverse, contrariety, inversion, MW.
व्य्-अलीक &c. See p. 1028, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यलीक a. 1 False, untrue. --2 Offensive, disagreeable, displeasing. --3 Not false; Śi. 5. 1. --4 Unfit to be done. --कः 1 A libertine. --2 A catamite. --कं 1 Anything disagreeable or displeasing, disagreeableness; इत्थं गिरः प्रिवतमा इव रोऽ व्यलीकाः शुश्राव सूततनयस्य तदा व्यलीकाः Śi. 5. 1. --2 Any cause of grief or uneasiness, pain, sorrow, grief; सुतनु हृदयात्प्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते Ś. 7. 24; यस्मिन्ननैश्वर्यकृतव्यलीकः पराभवं प्राप इवांतकोपि Ki. 3. 19; Ku. 3. 25; R. 4. 87. --3 A fault, an offence, a transgression, any improper act; सव्यलीकमवधीरितखिन्नं प्रस्थितं सपदि कोपपदेन Ki. 9. 45; Śi. 9. 85; एवं प्रत्यक्षदृष्टव्यलीकः किं ब्रवीमि Ratn. 3, 3. 15. --4 Fraud, trick, deception; Pt. 1. 120, 242. --5 Falsehood. --6 Inversion, contrariety.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यलीक न० वि + अल--ईकक् । १ अकार्य्ये २ वैलक्ष्ये मेदि० ३ अपराधे हेमच० ४ अप्रिये ५ अनृते च अमरः । ६ तद्वति त्रि० । ७ प्रतारणायां हला० ८ गतिविपर्य्यये भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4983,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यलीकं, क्ली, (विशेषेण अलतीति । वि + अल + “अलीकादयश्च ।” उणा० ४ । २५ । इति कीकन्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) पीडार्थः । इत्यमरः ॥ गतिविपर्य्ययः । कामजापराधः । इति तट्टीकायां भरतः ॥ यथा, -- “कृत्यं नैव विजानाति परेणापकृतं क्वचित् । कृत्यञ्च संस्मरेदेतदसत्यञ्च न जल्पति ॥ व्यलीकेषु निवृत्तो यः पर्य्येति कृतनिश्चयः । नित्यञ्च धृतिमान् किञ्चित् परोक्षेऽपि न च क्षिपेत् ॥ ऋतुकालेऽभिगच्छेत अपत्यार्थं स्वकां स्त्रियम् । ईदृशास्तु नरा भद्रे मम कर्म्मपरायणाः ॥” इति वाराहे योनिगर्भमोक्षणनामाध्यायः ॥ अप्रियम् । (यथा, महाभारते । ३ । ६ । ९ । “न हि तेन मम भ्रात्रा सुसूक्ष्ममपि किञ्चन । व्यलीकं कृतपूर्व्वं वै प्राज्ञेनामितबुद्धिना ॥”) अकार्य्यम् । वैलक्ष्यम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, किराते । ३ । १९ । “यस्मिन्ननैश्वर्य्यकृतव्यलीकः पराभवं प्राप्त इवान्तकोऽपि । धुन्वन्धनुः कस्य रणे न कुर्य्यात् मनो भयैकप्रवणं स भीष्मः ॥”) अपराधः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, शिशु- पालवधे । ९ । ८५ । “सुदृशः सरसव्यलीकतप्त- स्तरसा श्लिष्टवतः सयौवनोष्मा ॥”) प्रतारणा । इति हलायुधः ॥ (दुःखम् । इति वैजयन्ती ॥ यथा, कुमारे । ३ । २५ । “दिग् दक्षिणा गन्धवर्ह मुखेन व्यलीकनिश्वासमिवोत्ससर्ज्ज ॥”) तद्बति, त्रि ॥ (यथा, भागवते । ८ । २२ । २ । “यद्युत्तमःश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य्य मन्यते । करोन्वृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम् ॥”)
व्यलीकः, पुं, (वि + अल पर्य्याप्तौ + कीकन् ।) नागरः । इति मेदिनी ॥ तत्पर्य्यायः । षिड्गः २ वट्प्रज्ञः ३ कामकेलिः ४ विदूषकः ५ पीठ- [] केलिः ६ पाठमर्द्दः ७ भङ्गिलः ८ छिदुरः ९ विटः १० । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-533-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें