🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:03:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यलीक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यलीक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यलीक

अर्थ: मिथ्या, झूठा

संस्कृत: दुःखम् · पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य

व्युत्पत्ति: विशेषेण अलति -वि + अल् + कीकन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्यलीक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. व्यलीक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्यलीक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यलीकम्व्यलीकेव्यलीकानि
द्वितीयाव्यलीकम्व्यलीकेव्यलीकानि
तृतीयाव्यलीकेनव्यलीकाभ्याम्व्यलीकैः
चतुर्थीव्यलीकायव्यलीकाभ्याम्व्यलीकेभ्यः
पञ्चमीव्यलीकात् / व्यलीकाद्व्यलीकाभ्याम्व्यलीकेभ्यः
षष्ठीव्यलीकस्यव्यलीकयोःव्यलीकानाम्
सप्तमीव्यलीकेव्यलीकयोःव्यलीकेषु
सम्बोधनहे व्यलीकहे व्यलीकेहे व्यलीकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यलीक
व्यलीक
vyalīka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यलीक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह अपराध जो काम के आवेग के कारण किया जाय । अपराध । कसूर ।
३. डाँट डपट । फटकार ।
४. दुःख । कष्ट । तकलीफ ।
५. पीठमर्द्द । विट ।
६. विलक्षणता । अद्भूतता ।
७. कपट । छल । उ॰—भोर भयो जागहु रघुनंदन । गत व्यलीक भगतनि उर चंदन ।—तुलसी (शब्द॰) ।
८. मिथ्यापन (को॰) ।
१. व्युत्क्रम । वैपरीत्य (को॰) ।
१०. कोई भी अप्रिय या असुखद वस्तु (को॰) ।
११. कामुक । रसिक नागर (को॰) ।
१२. वह जो अप्राकृतिक मैथुन कराए । लौंडा (को॰) ।
१३. दोष । पाप (को॰) ।
व्यलीक २ वि॰
१. जो अच्छा न हो । अप्रिय ।
२. दुःख देनेवाला । कष्टदायक ।
३. बिना जान पहिचान का । अपरिचित ।
४. विलक्षण । अद्भुत । अजीब ।
५. मिथ्या । झूठा । असत्य (को॰) ।
६. जो असत्य या अलीक न हो (को॰) ।
७. अकरणीय (को॰) ।
व्यलीक निःश्वास संज्ञा पुं॰ [सं॰] शोक का उच्छावास । लंबी साँस [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्—अलीक mfn. very false or untruthful, lying, hypocritical (अम् ind.), Amar.; BhP.
disagreeable, painful, offensive, strange, MW.
improper or unfit to be done, MW.
not false, Śiś.
= व्यङ्ग्य, L.
व्य्—अलीक m. = नागर, L.
a catamite, MW.
व्य्—अलीक n. anything displeasing, ib.
any cause of pain or uneasiness, ib.
pain, grief, MBh.; Kāv.; Pur. &c.
a falsehood, lie, fraud (also pl.), Kāv.; Pur. &c.
transgression, offence, misdeed, Ratnāv.; Jātakam.
= वैलक्ष्य, L.
reverse, contrariety, inversion, MW.
व्य्-अलीक &c. See p. 1028, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यलीक a. 1 False, untrue. --2 Offensive, disagreeable, displeasing. --3 Not false; Śi. 5. 1. --4 Unfit to be done. --कः 1 A libertine. --2 A catamite. --कं 1 Anything disagreeable or displeasing, disagreeableness; इत्थं गिरः प्रिवतमा इव रोऽ व्यलीकाः शुश्राव सूततनयस्य तदा व्यलीकाः Śi. 5. 1. --2 Any cause of grief or uneasiness, pain, sorrow, grief; सुतनु हृदयात्प्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते Ś. 7. 24; यस्मिन्ननैश्वर्यकृतव्यलीकः पराभवं प्राप इवांतकोपि Ki. 3. 19; Ku. 3. 25; R. 4. 87. --3 A fault, an offence, a transgression, any improper act; सव्यलीकमवधीरितखिन्नं प्रस्थितं सपदि कोपपदेन Ki. 9. 45; Śi. 9. 85; एवं प्रत्यक्षदृष्टव्यलीकः किं ब्रवीमि Ratn. 3, 3. 15. --4 Fraud, trick, deception; Pt. 1. 120, 242. --5 Falsehood. --6 Inversion, contrariety.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यलीक न० वि + अल--ईकक् । १ अकार्य्ये २ वैलक्ष्ये मेदि० ३ अपराधे हेमच० ४ अप्रिये ५ अनृते च अमरः । ६ तद्वति त्रि० । ७ प्रतारणायां हला० ८ गतिविपर्य्यये भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4983,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यलीकं, क्ली, (विशेषेण अलतीति । वि + अल + “अलीकादयश्च ।” उणा० ४ । २५ । इति कीकन्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) पीडार्थः । इत्यमरः ॥ गतिविपर्य्ययः । कामजापराधः । इति तट्टीकायां भरतः ॥ यथा, -- “कृत्यं नैव विजानाति परेणापकृतं क्वचित् । कृत्यञ्च संस्मरेदेतदसत्यञ्च न जल्पति ॥ व्यलीकेषु निवृत्तो यः पर्य्येति कृतनिश्चयः । नित्यञ्च धृतिमान् किञ्चित् परोक्षेऽपि न च क्षिपेत् ॥ ऋतुकालेऽभिगच्छेत अपत्यार्थं स्वकां स्त्रियम् । ईदृशास्तु नरा भद्रे मम कर्म्मपरायणाः ॥” इति वाराहे योनिगर्भमोक्षणनामाध्यायः ॥ अप्रियम् । (यथा, महाभारते । ३ । ६ । ९ । “न हि तेन मम भ्रात्रा सुसूक्ष्ममपि किञ्चन । व्यलीकं कृतपूर्व्वं वै प्राज्ञेनामितबुद्धिना ॥”) अकार्य्यम् । वैलक्ष्यम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, किराते । ३ । १९ । “यस्मिन्ननैश्वर्य्यकृतव्यलीकः पराभवं प्राप्त इवान्तकोऽपि । धुन्वन्धनुः कस्य रणे न कुर्य्यात् मनो भयैकप्रवणं स भीष्मः ॥”) अपराधः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, शिशु- पालवधे । ९ । ८५ । “सुदृशः सरसव्यलीकतप्त- स्तरसा श्लिष्टवतः सयौवनोष्मा ॥”) प्रतारणा । इति हलायुधः ॥ (दुःखम् । इति वैजयन्ती ॥ यथा, कुमारे । ३ । २५ । “दिग् दक्षिणा गन्धवर्ह मुखेन व्यलीकनिश्वासमिवोत्ससर्ज्ज ॥”) तद्बति, त्रि ॥ (यथा, भागवते । ८ । २२ । २ । “यद्युत्तमःश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य्य मन्यते । करोन्वृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम् ॥”)
व्यलीकः, पुं, (वि + अल पर्य्याप्तौ + कीकन् ।) नागरः । इति मेदिनी ॥ तत्पर्य्यायः । षिड्गः २ वट्प्रज्ञः ३ कामकेलिः ४ विदूषकः ५ पीठ- [] केलिः ६ पाठमर्द्दः ७ भङ्गिलः ८ छिदुरः ९ विटः १० । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-533-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यलीकव्यलीक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्यलीक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यलीक 📚 ➤ मिथ्या, झूठा
संस्कृत: दुःखम् · पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यलीक 📚वह अपराध जो काम के आवेग के कारण किया जाय । अपराध । कसूर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्यलीक = वि + अलीक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें